Mệnh đề quan hệ và liên từ

Liên từ nối câu và cấu trúc nhượng bộ

Liên từ nối câu là từ dùng để nối hai mệnh đề hoặc hai ý có quan hệ logic với nhau. Việc chọn đúng liên từ phụ thuộc vào quan hệ giữa hai vế: bổ sung, đối lập, lựa chọn, kết quả hay nhượng bộ.

• and — nối hai ý cùng chiều hoặc liệt kê song song. Cấu trúc “Some … , and others …” diễn đạt “một số … , còn những … khác”. Ví dụ: Some students walk to school, and others take the bus.
• for — liên từ chỉ nguyên nhân mang tính trang trọng, không dùng để nối các ý liệt kê và không thay thế được “and”.
• however — trạng từ nối mang nghĩa “tuy nhiên”, đứng đầu câu và theo sau bởi dấu phẩy, dùng để dẫn ra ý trái ngược với câu trước. Ví dụ: The road was closed. However, we found another way home.

Nhượng bộ là quan hệ “dù … vẫn …”, tức hai vế tương phản nhau. Cần phân biệt hai nhóm từ:

• although / though / even though — liên từ, đi với mệnh đề đầy đủ (chủ ngữ + động từ). Ví dụ: Although it was raining, we went out for a walk.
• despite / in spite of — giới từ, chỉ đi với danh từ, cụm danh từ hoặc V-ing, không đi trực tiếp với mệnh đề. Ví dụ: Despite the heavy rain, we went out for a walk. In spite of being tired, she finished the report.

Cần phân biệt nhượng bộ với kết quả tiêu cực: “too … to” nghĩa là quá … đến mức không thể, còn “so … that” nghĩa là … đến mức … ; cả hai đều trái với ý “dù bận vẫn làm được”.

Cấu trúc “However + adj/adv/much + S + V” (dù … đến đâu đi nữa) diễn đạt nhượng bộ mạnh, kết quả không thay đổi. Ví dụ: However hard she studied, she could not pass the exam.

Cấu trúc đảo ngữ “Adj + though + S + V, mệnh đề chính” cũng mang nghĩa nhượng bộ. Ví dụ: Tired though he was, he kept working.

Đại từ quan hệ

Đại từ quan hệ (who, whom, which, that, whose) đứng đầu mệnh đề quan hệ, thay thế danh từ đứng trước và bổ nghĩa cho danh từ đó. Việc chọn đại từ dựa vào loại danh từ được thay thế (người hay vật) và vai trò của nó trong mệnh đề quan hệ (chủ ngữ hay tân ngữ).

• who — thay danh từ chỉ người, làm chủ ngữ của mệnh đề quan hệ. Ví dụ: The girl who sings in the choir is my cousin.
• whom — thay danh từ chỉ người, làm tân ngữ; mang sắc thái trang trọng và thường đứng sau giới từ. Ví dụ: The teacher whom we respect most is retiring.
• which — thay danh từ chỉ vật, làm chủ ngữ hoặc tân ngữ. Ví dụ: The laptop which I bought last week works well. Ví dụ chủ ngữ: The bridge which stands over the river is old.
• that — có thể thay who, whom hoặc which trong mệnh đề xác định; không dùng sau dấu phẩy và không dùng sau giới từ. Ví dụ: The phone that is on the desk is mine.
• whose — chỉ sở hữu, đứng trước một danh từ để thay cho tính từ sở hữu. Ví dụ: The student whose bag was stolen reported it to the police.
• when / where — thay trạng ngữ chỉ thời gian hoặc nơi chốn, không thay chủ ngữ hay tân ngữ.

Trong mệnh đề quan hệ, động từ vẫn chia theo thì. Khi có trạng ngữ thời gian đã qua, động từ phải ở quá khứ đơn. Ví dụ: The article which I read yesterday was useful.

Liên từ chỉ nguyên nhân (as, because)

Liên từ chỉ nguyên nhân dùng để nêu lý do của sự việc. Có hai nhóm cần phân biệt: liên từ (theo sau là mệnh đề đầy đủ) và giới từ (theo sau là danh từ hoặc cụm danh từ).

• because — liên từ, đi với mệnh đề đầy đủ để nêu lý do. Ví dụ: She was happy because she passed the test.
• because of — giới từ, chỉ đi với danh từ hoặc cụm danh từ, không đi trực tiếp với mệnh đề. Ví dụ: The match was cancelled because of the storm.
• as — liên từ mang nghĩa “vì”, thường dùng khi lý do đã rõ với người nghe và có thể đứng đầu câu hoặc giữa câu. Ví dụ: As it was getting late, we decided to go home. Backpacking suits fit people, as it may demand long walks.
• since — liên từ tương đương “vì”, dùng khi lý do đã được biết. Ví dụ: Since the library is closed today, we will study at home.
• due to — giới từ tương đương because of, thường đứng sau động từ “be”. Ví dụ: The delay was due to heavy traffic.

Không nhầm nguyên nhân với nhượng bộ: khi vế sau là kết quả của lý do thì dùng because, còn although hay despite diễn đạt sự tương phản.

Liên từ chỉ thời gian

Liên từ chỉ thời gian nêu thời điểm hoặc khoảng thời gian của hành động, gồm when, while, before, after, as soon as, by the time, until. Quy tắc quan trọng: khi nói về tương lai, mệnh đề chứa liên từ thời gian dùng hiện tại đơn (hoặc hiện tại hoàn thành), không dùng will.

• when — khi, chỉ thời điểm xảy ra hành động. Mệnh đề sau when chia hiện tại đơn khi nói về tương lai. Ví dụ: I will call you when I arrive home.
• as soon as — ngay khi, diễn đạt hành động sau xảy ra gần như ngay lập tức. Ví dụ: We will start as soon as the bus arrives.
• after / before — sau khi / trước khi, nối hai hành động theo trình tự thời gian. Ví dụ: Please wash your hands before you eat.
• by the time — đến lúc, thường đi với hiện tại đơn khi nói về tương lai và mệnh đề chính ở tương lai hoàn thành. Ví dụ: By the time you wake up, I will have left.

Lưu ý: các liên từ này khác với giới từ cùng nghĩa, ví dụ “before + danh từ” hoặc “after + V-ing”, nên cần kiểm tra xem sau chỗ trống là mệnh đề hay cụm từ.

Câu chẻ It was ... that

Câu chẻ (cleft sentence) dùng để nhấn mạnh một thành phần của câu theo cấu trúc: It is/was + thành phần được nhấn mạnh + that + phần còn lại của câu. Thành phần được nhấn mạnh có thể là chủ ngữ, tân ngữ, trạng ngữ chỉ nơi chốn hoặc thời gian.

• Nhấn mạnh thời gian — khi thành phần được nhấn mạnh là trạng ngữ chỉ thời gian, cần có giới từ “in” đứng trước cụm chỉ thời gian. Ví dụ: It was in 2010 that my family moved to Da Nang.
• Không đặt trực tiếp cụm “the year …” sau “It was” mà thiếu “in”; cấu trúc đúng là It was in the year … that … .
• Nhấn mạnh chủ ngữ hoặc tân ngữ — It was my brother who broke the vase. It was the book that she lent me.

Liên từ chỉ thời gian until

Liên từ until (hoặc till) nghĩa là “cho đến khi”, diễn đạt một hành động kéo dài cho đến khi một việc khác xảy ra thì dừng lại.

• Khi nói về tương lai, mệnh đề sau until dùng hiện tại đơn, không dùng will. Ví dụ: We will wait here until the rain stops.
• Cấu trúc phủ định “not … until” nghĩa là “mãi đến khi … mới …”, mệnh đề chính thường dùng thì tương lai. Ví dụ: You will not know the truth until you ask.
• Khác với “as soon as” (ngay khi), until nhấn mạnh khoảng thời gian kéo dài trước khi có sự thay đổi.

Liên kết câu và từ nối trong đoạn văn

Liên kết câu (cohesion) là cách nối các câu trong đoạn văn để mạch ý liền nhau. Các công cụ chính gồm từ nối chuyển ý, cụm giới từ chỉ quan hệ logic, đại từ hồi chiếu và cụm rút gọn mệnh đề. Khi làm bài điền chỗ trống, sắp xếp câu hoặc chèn câu, bạn nên xác định trước quan hệ logic giữa các vế (bổ sung, đối lập, nguyên nhân – kết quả, nhượng bộ, điều kiện, kết luận), rồi mới kiểm tra ngữ pháp của cấu trúc đi kèm.

Rút gọn mệnh đề bằng cụm phân từ và cụm tính từ. Khi mệnh đề phụ và mệnh đề chính có cùng chủ ngữ, có thể rút gọn mệnh đề phụ thành cụm đứng đầu câu, ngăn cách bằng dấu phẩy. Điều kiện bắt buộc là chủ ngữ ngầm phải chính là chủ ngữ của mệnh đề chính; nếu không, câu mắc lỗi treo (dangling modifier).

• Tính từ + to V — háo hức, sẵn sàng làm gì; chủ ngữ ngầm là chủ ngữ của mệnh đề chính. Ví dụ: Eager to learn a new skill, Lan joined the club after school.
• V-ing (chủ động) — hai hành động đồng thời hoặc nối tiếp, chủ thể tự thực hiện hành động. Ví dụ: Working closely with the team, she finished the report early.
• V3 (bị động) — chủ ngữ là đối tượng chịu tác động. Ví dụ: Encouraged by the results, the company expanded its training program.
• Frustrated by + danh từ — bực bội vì điều gì (V3 chỉ cảm xúc của người); khác với frustrating (gây bực bội). Ví dụ: Frustrated by the slow internet, Minh decided to change providers.
• Drawing on + danh từ — dựa trên điều gì. Ví dụ: Drawing on her experience abroad, she wrote a useful guide.
• Given + danh từ — xét đến, do có điều gì; danh từ đi sau thường là những gì vừa được nêu. Ví dụ: Given these changes, the schedule must be revised.
• Looking at / Looking more closely at + danh từ — khi xem xét kỹ điều gì. Ví dụ: Looking more closely at the data, analysts noticed a clear pattern.

Mệnh đề quan hệ which thay cho cả mệnh đề đứng trước. Which có thể bổ sung nhận xét hoặc kết quả cho cả vế trước, khi đó đứng sau dấu phẩy và động từ chia theo ngôi thứ ba số ít. Không dùng who (chỉ người) trong trường hợp này. Ví dụ: The bus arrived late, which meant we missed the first lesson.

Trạng ngữ nguyên nhân, kết quả, nhượng bộ, điều kiện, thời gian. Các từ nối này đi theo hai dạng: liên từ + mệnh đề, hoặc giới từ + cụm danh từ/V-ing. Chọn sai dạng là lỗi rất thường gặp.