Công nghệ và truyền thông

Phụ thuộc vào công nghệ và ghi nhớ kiến thức

Khái niệm này nói về việc con người giao cho máy móc hoặc Internet phần ghi nhớ và tra cứu thông tin mà trước đây phải tự nhớ. Trong đề thi, dạng câu hỏi này thường kiểm tra từ vựng, đại từ thay thế, suy luận, mục đích đoạn văn và tiêu đề bao quát. Với câu hỏi tiêu đề, phương án đúng phải bao quát toàn bộ mạch lập luận, không chỉ nêu một ví dụ mở đầu.

Các từ vựng và cấu trúc thường gặp:

• outsource (động từ) — giao một việc cho bên ngoài hoặc cho một hệ thống đảm nhận thay mình. Ví dụ: Công ty outsource việc kế toán cho một đơn vị chuyên nghiệp.
• assign — giao nhiệm vụ cho ai đó hoặc cái gì đó, là từ đồng nghĩa gần với outsource trong nhiều ngữ cảnh. Ví dụ: Giáo viên assign bài tập về nhà cho cả lớp.
• induce — gây ra, dẫn tới một kết quả (thường là điều không mong muốn). Ví dụ: Thuốc này có thể induce buồn ngủ.
• that dùng để thay cho cả một câu hỏi, một ý hoặc một mệnh đề đứng trước, không chỉ một danh từ. Ví dụ: She said she would quit her job, and I was surprised by that.
• be over-dependent on sth — quá phụ thuộc vào thứ gì. Ví dụ: Nhiều học sinh quá phụ thuộc vào máy tính nên quên cách tính nhẩm.
• be reluctant to do sth — miễn cưỡng làm việc gì. Ví dụ: Anh ấy reluctant to rely on điện thoại để nhớ số, nên vẫn học thuộc lòng.
• be sceptical about sth — hoài nghi về điều gì. Khi câu hỏi yêu cầu suy luận, hãy để ý đến thái độ của tác giả hoặc nhân vật dù họ không nói thẳng ra. Ví dụ: Bà ấy sceptical about việc máy tính có thể thay thế trí nhớ con người.
• supplant — thay thế dần, thường là thứ cũ bị thứ mới thay chỗ. Ví dụ: Điện thoại thông minh đã dần supplant máy ảnh kỹ thuật số.
• unbeknownst to sb — mà ai đó không hay biết. Ví dụ: Sự thay đổi xảy ra unbeknownst to giới trẻ.
• those là đại từ thay cho danh từ số nhiều đã nhắc đến, thường dùng trong so sánh để tránh lặp. Ví dụ: The prices in this shop are lower than those in the city centre.
• rather than — thay vì, dùng để nhấn mạnh rằng nguyên nhân không nằm ở điều được nêu sau. Ví dụ: Kết quả phụ thuộc vào nỗ lực, rather than may mắn.
• be attributable to sth — do, bắt nguồn từ điều gì. Đây là cách diễn đạt lại tốt cho cụm be responsible for. Ví dụ: Sự tăng trưởng này attributable to chính sách mới.
• instrumental (quan trọng, có vai trò quyết định) có nghĩa trái với trivial (tầm thường, không đáng kể). Ví dụ: Đó chỉ là một chi tiết trivial trong bản báo cáo.
• indolent — lười biếng, ít chịu cố gắng; từ đồng nghĩa gần nhất là lazy. Ví dụ: Một người indolent thường để việc đến phút cuối.
• be divided over sth — bất đồng ý kiến về điều gì, khác với approve of (tán thành) và ban (cấm). Ví dụ: Người dân vẫn divided over việc cấm xe máy trong khu trung tâm.
• encoding (mã hóa) là một quá trình nhận thức, tức là biến thông tin thành dạng được lưu vào trí nhớ. Các quá trình nhận thức khác gồm chú ý, lưu trữ và truy xuất.
• overgeneralise — khái quát hóa quá mức, tức là rút ra kết luận rộng hơn mức bằng chứng cho phép. Các cụm nhận biết gồm sweeping claim hoặc blanket statement. Ví dụ: Nói rằng mọi người trẻ đều lười suy nghĩ là một overgeneralisation.

Camera giám sát và quyền riêng tư

Khái niệm này bàn về sự hiện diện ngày càng dày đặc của camera ở nơi công cộng, trong công sở và trên thiết bị cá nhân, cùng các hệ quả đi kèm như ảnh hưởng đến quyền riêng tư và hành vi con người. Khi đọc, cần phân biệt đâu là lợi ích được nêu và đâu là mối lo ngại.

Các từ vựng và cấu trúc thường gặp:

• ubiquity / pervasive — sự có mặt khắp nơi, lan tràn. Ví dụ: Sự pervasive của điện thoại thông minh làm thay đổi thói quen sinh hoạt.
• ensuing (xảy ra sau đó, kéo theo) thường đi với problems hoặc consequences. Ví dụ: Việc cắt giảm ngân sách và các khó khăn ensuing đã gây tranh cãi.
• deter — ngăn chặn, làm nản lòng. Một deterrent là thứ có tác dụng răn đe. Ví dụ: Mức phạt cao là deterrent đối với hành vi vượt đèn đỏ.
• be aware of being filmed — nhận biết mình đang bị quay phim. Điều kiện này làm giảm hành vi sai trái vì người ta cẩn trọng hơn. Ví dụ: Khi biết mình đang được theo dõi, nhân viên thường làm việc cẩn thận hơn.
• misbehave — cư xử sai, làm điều không đúng mực. Ví dụ: Học sinh ít misbehave khi giáo viên đang đứng lớp.
• raise questions about sth — đặt ra nghi vấn về điều gì. Khi một việc làm có vẻ miễn phí, hãy suy xét động cơ ẩn. Cụm ulterior motive nghĩa là động cơ ngầm. Ví dụ: Lời khen hào phóng đó có thể có ulterior motive.
• go unnoticed / go unrecorded — không được chú ý, không được ghi lại, nên có thể bị coi như chưa từng xảy ra. Ví dụ: Những vi phạm nhỏ có thể go unnoticed nếu không có ai quan sát.
• self-censorship (tự kiểm duyệt) và protect one's reputation (bảo vệ danh tiếng) là lý do khiến người ta cẩn trọng khi đăng tải nội dung. Ví dụ: Nhiều người tự kiểm duyệt bài đăng vì sợ ảnh hưởng đến uy tín nghề nghiệp.
• clam up — im lặng, không chịu nói ra. Khi đại từ như they được dùng trong đoạn, hãy tìm danh từ chỉ người ở ngay mệnh đề trước. Ví dụ: Khi bị hỏi dồn, cậu bé lập tức clam up.

Tranh nghệ thuật do máy tính tạo ra

Khái niệm này xoay quanh việc máy tính và trí tuệ nhân tạo tham gia vào lĩnh vực sáng tạo nghệ thuật, cũng như cuộc tranh luận về việc tác phẩm đó có thể được coi là nghệ thuật thực sự hay không. Khi đọc các bài về chủ đề này, hãy chú ý đến quan điểm của từng nhóm người và cách tác giả trình bày chúng.

Các từ vựng và cấu trúc thường gặp:

• envisage (hình dung, tưởng tượng trước) có nghĩa gần với imagine. Ví dụ: Không ai envisage rằng công nghệ lại phát triển nhanh đến vậy.
• generate entirely by — được tạo ra hoàn toàn bởi. Dạng bị động này dùng để nhấn mạnh vai trò của tác nhân. Ví dụ: Bài nhạc này được generate entirely bởi một phần mềm.
• claim / argue that — khẳng định, lập luận rằng. Đây là cách để nhận diện quan điểm của một nhóm người trong bài. Ví dụ: Nhiều nhà phê bình argue rằng nghệ thuật cần có cảm xúc con người.
• be part of being human — là một phần của việc làm người. Đại từ they trong đoạn thường thay cho chủ thể vừa được nhắc, ở đây là nhóm người đưa ra lập luận. Ví dụ: Sự đồng cảm là một phần của việc làm người.
• collaborate with (hợp tác với) khác với compete with (cạnh tranh với). Một bài có thể nói về việc máy móc và con người cùng làm việc, chứ không nhất thiết là đối đầu. Ví dụ: Họa sĩ collaborate with phần mềm để tạo ra phong cách mới.
• be incapable of conveying sth — không thể truyền tải điều gì. Đây là cách diễn đạt quan điểm hoài nghi về khả năng biểu đạt cảm xúc của máy móc. Ví dụ: Một bản dịch máy có thể incapable of conveying sắc thái cảm xúc của bản gốc.
• Tiêu đề dạng câu hỏi như 'Can ... become ...?' thường nêu đúng vấn đề mà cả bài hướng tới.

Bản sắc trực tuyến và mạng xã hội

Khái niệm này nói về hình ảnh cá nhân được xây dựng và nhìn nhận qua các hồ sơ trực tuyến, và cách nhà tuyển dụng hay người quen đánh giá con người qua đó. Các câu hỏi về dạng này thường kiểm tra liên từ, giới từ cố định, đại từ quan hệ, lượng từ và thành ngữ.

Các từ vựng và cấu trúc thường gặp:

• so dùng để nối kết quả với ý trước. Ví dụ: Thị trường đang thiếu nhân lực, so công ty mở thêm nhiều vị trí.
• in particular — đặc biệt là, dùng để nêu rõ một yếu tố cụ thể trong nhóm đã đề cập. Ví dụ: Nhiều thiết bị hiện đại, in particular điện thoại thông minh, đều có camera.
• those who + động từ — những người mà. Đại từ quan hệ who dùng để thay cho danh từ chỉ người, không dùng which hay what trong trường hợp này. Ví dụ: Những người biết bạn từ lâu thường hiểu bạn rõ nhất.
• such + danh từ số nhiều — những ... như vậy, dùng để chỉ nhóm đối tượng vừa được nêu. Ví dụ: Các trang mạng xã hội such sites có thể lưu lại thông tin cá nhân.
• every và each luôn đi với danh từ số ít, nên không thể đứng trước danh từ số nhiều.
• go unnoticed — không bị chú ý hay không bị phát hiện. Ví dụ: Một bình luận thiếu suy nghĩ có thể go unnoticed trong thời gian ngắn nhưng vẫn để lại dấu vết.
• Các tính từ như unchanged, unjustified, unattended không tạo thành cụm cố định với go trong ngữ cảnh này, nên cần nhớ kỹ collocation đúng.

Selfie và nguy hiểm khi chụp ảnh tự sướng

Tự sướng (selfie) là ảnh do chính người chụp tự ghi lại, thường bằng điện thoại thông minh rồi đăng lên mạng xã hội. Trong đề đọc hiểu, chủ đề này thường kiểm tra bốn kỹ năng: chọn tiêu đề, tìm mục đích, xác định đại từ quy chiếu và tìm thông tin không được nêu.

Tiêu đề (title) và ý chính. Tiêu đề đúng phải bao quát toàn bộ nội dung đoạn văn. Phương án chỉ nói đến một chi tiết nhỏ hoặc chỉ đúng với một đoạn là sai; phương án quá rộng, nói về điều bài không đề cập, cũng sai.

Từ vựng và cụm từ về rủi ro:

• put one’s life at risk — đặt tính mạng vào nguy hiểm. Ví dụ: Leo núi mà không mang thiết bị an toàn là đặt tính mạng vào nguy hiểm.
• in an attempt to do sth — cố gắng hoặc nhằm làm việc gì. Ví dụ: Anh ấy chạy thật nhanh in an attempt to catch the last bus.
• disastrous consequences — hậu quả thảm khốc. Ví dụ: Lũ lụt đã gây ra hậu quả thảm khốc cho vùng ven sông.
• death toll — tổng số người thiệt mạng trong một sự cố. Ví dụ: Số người thiệt mạng do bão đã tăng nhanh trong tuần qua.
• be it A or B — dù là A hay B, dùng để liệt kê các tình huống. Ví dụ: Be it a holiday or a business trip, she always brings her camera.
• share sth on social media — chia sẻ lên mạng xã hội. Ví dụ: Cô ấy đăng ảnh chuyến đi lên mạng xã hội ngay tối hôm đó.

Mục đích (purpose). Khi đề hỏi “mainly to”, hãy tìm các cụm chỉ mục đích như in an attempt to, in order to hoặc so as to, rồi chọn phương án diễn đạt đúng mục đích đó, không chọn lý do phụ hay tình huống đi kèm.

Overtake và các từ đồng nghĩa. Động từ overtake nghĩa là vượt qua, vượt hơn, thường dùng cho số lượng hoặc vị trí; có thể thay bằng become greater than hoặc exceed. Ví dụ: Số lượt xem video đã vượt qua mốc một triệu.

Đại từ quy chiếu (it). It phải thay cho danh từ đứng trước gần nhất mà nghĩa hợp lý với toàn câu. Cần loại các danh từ là bộ phận cơ thể hay vật không liên quan đến hành động trong câu.

Thông tin không được nêu (NOT mentioned). Đọc từng phương án và tìm căn cứ trong bài; đáp án đúng là phương án không có căn cứ. Cẩn thận với so sánh nhất: bài nói “nguy hiểm” không có nghĩa là “nguy hiểm nhất”. Cụm take action (thực hiện biện pháp) và warn against (cảnh báo về điều gì) thường xuất hiện khi nói về biện pháp phòng ngừa.

Smartphone và sức khỏe tinh thần thanh thiếu niên

Chủ đề công nghệ và sức khỏe tinh thần thường đặt nhiều quan điểm đối lập cạnh nhau: một bên cho rằng màn hình gây hại, bên kia cảnh báo rằng vấn đề phức tạp hơn thế. Vì vậy cần nắm các từ vựng về tranh luận khoa học và cách suy luận từ bằng chứng.

Ý chính khi có nhiều quan điểm. Với câu hỏi về chủ đề chính, nếu bài trình bày nhiều quan điểm khác nhau thì đáp án phải nói đến sự đa dạng quan điểm, không chỉ nêu một quan điểm riêng lẻ.

Khủng hoảng và mối liên hệ:

• mental-health crisis — khủng hoảng sức khỏe tinh thần. Ví dụ: Trường học đang đối mặt với khủng hoảng sức khỏe tinh thần của học sinh.
• be linked to / a link between A and B — có liên quan đến / mối liên hệ giữa A và B. Ví dụ: Nghiên cứu cho thấy giấc ngủ kém có liên quan đến căng thẳng.
• a possible explanation — một lời giải thích có thể có, chỉ là một khả năng trong nhiều khả năng. Ví dụ: Một lời giải thích có thể có là học sinh thiếu thời gian nghỉ ngơi.

Đại từ it có thể thay cho cả một điều kiện. It không chỉ thay cho danh từ chỉ người hay vật mà còn có thể thay cho một tình trạng hoặc vấn đề vừa được nêu. Ví dụ: The team lost the match, and it made everyone sad (it = việc đội thua).

Đơn giản hóa và bỏ qua:

• oversimplify — đơn giản hóa quá mức, làm mất đi sự phức tạp. Ví dụ: Nói rằng điểm kém chỉ do lười học là đơn giản hóa quá mức.
• overlook — bỏ qua, không để ý đến. Ví dụ: Bản báo cáo đã bỏ qua chi phí vận chuyển.
• come up against criticism / face criticism — vấp phải chỉ trích. Ví dụ: Chính sách mới đã vấp phải nhiều chỉ trích từ phụ huynh.

Escape from và avoid. Escape from sth nghĩa là trốn khỏi điều khó chịu hay áp lực. Trong đề thi, cụm này được diễn đạt bằng avoid (tránh). Ví dụ: Cô ấy chạy ra vườn để trốn khỏi áp lực công việc.

Kết luận chưa rõ ràng. Inconclusive nghĩa là chưa đưa đến kết luận rõ ràng. Ví dụ: Kết quả thí nghiệm vẫn chưa rõ ràng, cần nghiên cứu thêm.

Tương quan và nguyên nhân. Một nghiên cứu cho thấy mối liên hệ không đồng nghĩa với việc chứng minh nguyên nhân trực tiếp. Các cách nói như may, suggest hay a possible explanation cho thấy đây mới là khả năng, không phải kết luận chắc chắn.

Suy luận (inferred) và NOT true. Đáp án suy luận phải đúng với những gì bài có thể chứng minh; tránh phương án quá tuyệt đối như only, must hay immediately nếu bài không nói vậy. Với câu hỏi NOT true, hãy kiểm tra từng phương án: phương án khẳng định một nhận định là không bị phản bác thường sai khi bài có đề cập đến phê bình.

Thu thập dữ liệu và quyền riêng tư

Thu thập dữ liệu là việc ghi nhận thông tin từ môi trường hoặc người dùng bằng cảm biến, thiết bị định vị và phần mềm, sau đó phân tích để ra quyết định. Khi dữ liệu được thu thập theo thời gian thực, nó được gửi và cập nhật ngay lập tức. Cần phân biệt rõ dữ liệu với công nghệ dùng để thu và xử lý nó.

Phân biệt đối tượng dữ liệu và công nghệ. Dữ liệu là thông tin được thu thập, ví dụ điều kiện đất, kiểu thời tiết hay sự phát triển của cây trồng. GPS, cảm biến, máy bay không người lái và phân tích dữ liệu (data analytics) là công cụ thu thập và xử lý. Khi đề hỏi loại dữ liệu nào không được nêu, cần loại các phương án là công cụ hoặc công nghệ.

Từ vựng về tối ưu hóa:

• accelerate / speed up — tăng tốc, đẩy nhanh. Ví dụ: Phần mềm mới giúp đẩy nhanh việc xử lý đơn hàng.
• optimise — tối ưu hóa. Ví dụ: Công ty muốn tối ưu hóa chi phí vận hành.
• minimise wastage — giảm thiểu lãng phí. Ví dụ: Việc tưới nước đúng lượng giúp giảm thiểu lãng phí tài nguyên.
• customised — được điều chỉnh theo nhu cầu riêng. Ví dụ: Kế hoạch học tập được cá nhân hóa theo năng lực của từng học sinh.

Từ trái nghĩa với hạn chế. Curb nghĩa là kiềm chế, hạn chế (ví dụ curb pollution là hạn chế ô nhiễm). Các từ đồng nghĩa là limit và reduce; trái nghĩa là increase. Khi đề hỏi trái nghĩa, nên loại trước các từ đồng nghĩa.

Quyền riêng tư khi thu thập dữ liệu. Dữ liệu cá nhân như vị trí, thói quen hay hình ảnh cần được thu thập với sự đồng ý (consent) của người dùng và phải được bảo mật để tránh rò rỉ (data breach). Khi viết về công nghệ, cần cân nhắc giữa lợi ích về hiệu quả và rủi ro về quyền riêng tư.

Industry 4.0 và Internet vạn vật (IoT)

Công nghiệp 4.0 (Industry 4.0) là giai đoạn sản xuất dựa trên số hóa, kết nối và tự động hóa. Các thành phần chính thường được nhắc đến gồm Internet vạn vật, dữ liệu lớn (big data), điện toán đám mây và trí tuệ nhân tạo.

Internet vạn vật (IoT). IoT là mạng lưới các vật thể được gắn cảm biến và kết nối Internet để thu thập và trao đổi dữ liệu mà không cần con người can thiệp trực tiếp. Trong các mô tả về Industry 4.0, IoT thường được đặc trưng bởi sự kết nối của các thiết bị di động và thiết bị thông minh.

Cấu trúc đặc trưng. Mẫu câu A key component of X is Y characterised by Z có nghĩa là một thành phần then chốt của X là Y, và Y được đặc trưng bởi Z. Ví dụ: Nền kinh tế số được đặc trưng bởi sự trao đổi dữ liệu nhanh chóng.

Từ vựng về đồ vật dễ nhầm:

• device — thiết bị kỹ thuật như điện thoại, cảm biến, máy tính. Ví dụ: Thiết bị đeo tay theo dõi nhịp tim.
• accessory — phụ kiện đi kèm, ví dụ ốp lưng điện thoại. Ví dụ: Tai nghe là phụ kiện đi kèm của điện thoại.
• utensil — dụng cụ nhà bếp. Ví dụ: Muỗng, dĩa và dao là các dụng cụ nhà bếp.
• vehicle — phương tiện giao thông. Ví dụ: Xe buýt là một loại phương tiện công cộng.

Trong ngữ cảnh công nghệ kết nối, cần chọn từ chỉ thiết bị kỹ thuật, không dùng từ chỉ đồ gia dụng hay phụ kiện.

Trí tuệ nhân tạo trong lớp học

Trí tuệ nhân tạo (AI) trong lớp học gồm các công cụ như chatbot hỗ trợ bài tập về nhà, nền tảng học thích ứng (adaptive learning) điều chỉnh bài học theo từng học sinh, và phần mềm chấm bài hoặc gợi ý tài liệu tự động. Bài đọc về chủ đề này thường kiểm tra từ vựng theo ngữ cảnh, đại từ quy chiếu, vị trí chèn câu, ý chính, suy luận và thái độ của tác giả. Các kiến thức cần nắm như sau.

Từ vựng theo ngữ cảnh

• relieve — làm nhẹ bớt, giải tỏa (gánh nặng, áp lực). Khi đi với cụm 'the burden on' (gánh nặng lên ai đó), từ này đồng nghĩa với ease (làm nhẹ đi, giảm bớt). Ví dụ: Việc chia nhỏ bài tập giúp làm nhẹ áp lực cho học sinh trong tuần thi.
• routine — thường nhật, đều đặn và lặp đi lặp lại. Các việc như chấm bài trắc nghiệm hay ghi điểm chuyên cần được gọi là 'routine tasks'. Ví dụ: Điểm danh là công việc thường nhật ở đầu mỗi tiết học.
• essential — thiết yếu, không thể thiếu. Trái nghĩa của từ này là optional (tùy chọn, không bắt buộc); còn vital và necessary là đồng nghĩa, không phải trái nghĩa. Ví dụ: Đọc hiểu là kỹ năng thiết yếu với mọi môn học.
• substitute — làm danh từ nghĩa là vật hoặc người thay thế; làm động từ nghĩa là thay thế cho. Khi văn bản đối lập 'trợ lý' với 'substitute', từ này mang nghĩa thay thế hoàn toàn, đồng nghĩa với replacement. Ví dụ: Sách điện tử không phải là vật thay thế hoàn toàn cho sách giấy.
• tailored — được thiết kế riêng, phù hợp với nhu cầu từng người; đồng nghĩa với customised và personalised, trái nghĩa với standardised (được chuẩn hóa, giống nhau cho tất cả). Ví dụ: Chương trình luyện tập được may đo theo từng trình độ.
• uneven — không đều, chênh lệch; đồng nghĩa với unequal. Ví dụ: Chất lượng dạy học giữa thành thị và nông thôn vẫn còn chênh lệch.

Đại từ quy chiếu

Đại từ 'it' thường thay cho danh từ hoặc cụm danh từ đứng gần trước nó, nhưng phải xác định đúng chủ ngữ của động từ mà nó đi cùng; nếu nhầm với tân ngữ hoặc danh từ ở vế sau sẽ chọn sai. Ví dụ: Ứng dụng này giúp học sinh ôn tập nhanh, nhưng nó không thể thay thế sự đánh giá của thầy cô; 'it' chỉ ứng dụng.

• Trong cấu trúc 'those without it', 'it' thay cho một danh từ đã nêu trước đó, thường là một loại hỗ trợ hoặc điều kiện. Khi gặp cấu trúc này, cần quay lại tìm đúng danh từ được nhắc, không chọn danh từ gần nhất. Ví dụ: Học sinh không có sách tham khảo thường khó theo kịp bạn bè; 'it' thay cho sách tham khảo.
• Cụm 'such + danh từ' dùng để gọi lại một đối tượng hoặc ý vừa nêu. 'It' đứng sau cụm này có thể quy chiếu về đối tượng đó. Ví dụ: Thông tin về thói quen học tập có thể giúp giáo viên điều chỉnh giờ dạy; nó cũng đặt ra câu hỏi về bảo mật, với 'it' chỉ chính loại thông tin đó.