Môi trường và phát triển bền vững

Greenwashing và giảm phát thải carbon

Greenwashing (tẩy xanh) là việc doanh nghiệp có chủ đích dùng các tuyên bố môi trường nghe dễ chịu để che đậy hoạt động gây ô nhiễm vẫn diễn ra như thường lệ. Ngược lại, khử carbon thực sự (decarbonisation) nghĩa là giảm thật sự lượng \mathrm{CO_2} phát thải bằng cách thay đổi công nghệ và thiết kế lại mô hình kinh doanh, nên thường tốn kém và khó khăn hơn nhiều.

Doanh nghiệp phát thải lớn thường chọn dán nhãn xanh thay vì khử carbon thật, vì cách này dễ và ít tốn kém hơn.

Các khái niệm và từ vựng cần nắm:

• carbon-neutral / net-zero — trung hòa carbon / phát thải ròng bằng không. Đây là những nhãn hay bị lạm dụng khi doanh nghiệp chưa cắt giảm phát thải thật. Ví dụ: Một hãng nước giải khát dán nhãn “net-zero” lên chai nhưng quy trình sản xuất vẫn không đổi.
• glossy PR — quan hệ công chúng bóng bẩy, hào nhoáng nhưng hời hợt. Tính từ glossy mang nghĩa bóng loáng, hấp dẫn về bề ngoài. Ví dụ: Công ty chi nhiều cho chiến dịch truyền thông bóng bẩy nhưng không thay đổi cách vận hành nhà máy.
• plaster (động từ) — phủ hoặc dán dày đặc lên bề mặt. Ví dụ: Các biển quảng cáo phủ kín mặt tiền tòa nhà.
• bruising — gay gắt, căng thẳng (thường nói về cuộc tranh luận). Ví dụ: Cuộc họp hội đồng quản trị diễn ra vô cùng căng thẳng.
• covertly — một cách kín đáo, âm thầm. Sow doubt — gieo rắc nghi ngờ. Ví dụ: Có nhóm vận động âm thầm gieo nghi ngờ về một nghiên cứu khoa học.
• insidious — ngấm ngầm, nguy hiểm khó nhận ra. Arguably — có thể nói là.

Các hình thức tẩy xanh thường gặp:

• Nhãn kiểu “zero-impact” (không tác động), “guilt-free” (không gây cảm giác tội lỗi) hoặc “net-zero” gắn lên sản phẩm, dịch vụ mà không có bằng chứng cắt giảm thật.
• Đầu tư nhỏ vào năng lượng tái tạo nhưng vẫn mở rộng khai thác nhiên liệu hóa thạch. Đây là ví dụ điển hình được gọi là “sơn xanh”.
• Các tập đoàn dầu khí, sau nhiều thập kỷ âm thầm gieo rắc nghi ngờ về khoa học khí hậu, nhận ra rằng phủ nhận trực tiếp làm tổn hại danh tiếng nên đã chuyển sang chiến thuật khác.

Cấu trúc ngữ pháp:

• cannot ... without + V-ing — không thể ... mà không ... Ví dụ: Doanh nghiệp không thể lấy lại niềm tin của khách hàng mà không công khai số liệu phát thải.
• Yet đứng đầu câu biểu thị sự đối lập với ý trước. Ví dụ: Nhiều người nghĩ hành vi này vô hại. Tuy nhiên, nó có thể còn ngấm ngầm hơn.

Làn sóng greenwashing mới cho phép doanh nghiệp che giấu ô nhiễm đang diễn ra sau nhãn sinh thái trấn an, làm lệch hướng sự chú ý khỏi việc cắt giảm phát thải nhanh mà khoa học coi là thiết yếu. Sự lo lắng của công chúng về môi trường tăng cao, cùng với thói quen chấp nhận nhãn “thân thiện môi trường” một cách thiếu cảnh giác, góp phần làm greenwashing gia tăng.

Dịch vụ hệ sinh thái và chi phí môi trường

Dịch vụ hệ sinh thái là những lợi ích mà tự nhiên mang lại cho con người, ví dụ lọc nước, điều hòa khí hậu hay cung cấp môi trường sống cho sinh vật. Điều quan trọng cần nhớ là dịch vụ môi trường vẫn có chi phí ngay cả khi chúng được tạo ra mà không cần con người bỏ sức lao động.

Chi phí cơ hội (opportunity cost) là lợi ích ròng cao nhất bị bỏ qua khi nguồn lực không còn được dùng cho cách có lợi nhất kế tiếp. Vì vậy, tài nguyên không bao giờ miễn phí nếu nó có thể được dùng vào mục đích khác.

Từ vựng cần nắm:

• forgo / forgone — từ bỏ, nhường lại (đồng nghĩa với given up). Ví dụ: Gia đình anh ấy phải từ bỏ kỳ nghỉ để dành tiền mua nhà.
• incompatible — không tương thích, không thể cùng tồn tại. Ví dụ: Hai kế hoạch này không thể thực hiện song song vì cùng chiếm một khu đất.
• intangible — vô hình, khó định lượng bằng tiền. Ví dụ: Lợi ích tinh thần từ một công viên xanh là giá trị vô hình.
• intrinsic value — giá trị nội tại, tồn tại tự thân, không chỉ phụ thuộc vào việc con người sử dụng. Giá trị thực của một dự án không thể chỉ đo bằng lợi ích kinh tế.
• hidden costs — chi phí ẩn, thường không được ghi nhận trên bảng tính. Ví dụ: Chi phí ẩn của một khu đô thị có thể là mất đi nguồn nước ngầm.
• factor in — tính đến, kể đến. Ví dụ: Khi lập ngân sách, hãy factor in chi phí phát sinh ngoài dự kiến.

Không nên mặc định rằng mọi hoạt động sử dụng tài nguyên đều gây gánh nặng môi trường ngang nhau, vì mỗi cách sử dụng có thể tác động khác hẳn nhau.

Cấu trúc ngữ pháp:

• such + danh từ dùng để nhắc lại và tóm tắt điều vừa nêu. Ví dụ: Những chi phí ẩn như vậy thường bị bỏ quên khi lập kế hoạch.
• Only when + mệnh đề, đảo ngữ ở mệnh đề chính — chỉ khi ... thì mới ... Ví dụ: Only when người dân bị ô nhiễm nước, họ mới nhận ra giá trị của rừng đầu nguồn. Dạng này nhấn mạnh điều kiện mới làm cho sự việc được nhận thức.

Nhiều quyết định tưởng như vô hại vẫn có thể kéo theo sự hy sinh ngầm. Các chính sách ghi nhận điều này yêu cầu phát triển phải xứng đáng với chi phí thật. Cân nhắc chi phí cơ hội giúp bảo đảm rằng phát triển thật sự có cơ sở. Nếu bỏ qua chi phí cơ hội, lợi ích ròng của dự án thường bị đánh giá cao hơn thực tế.

Đa dạng sinh học và loài có nguy cơ tuyệt chủng

Các bài đọc về đa dạng sinh học thường xoay quanh mối quan hệ giữa con người và các loài có nguy cơ tuyệt chủng (endangered species).

Sinh vật trên Trái Đất sống chung và phụ thuộc lẫn nhau về thức ăn và nơi trú ngụ, tạo thành các quần xã phức tạp. Vì vậy, khi một loài biến mất, đặc biệt là loài ở gần đáy chuỗi thức ăn, nó có thể kéo theo sự thiếu hụt nguồn thức ăn của các loài khác.

Từ vựng cần nắm:

• inconsequential — không quan trọng, không đáng kể. Ví dụ: Một lỗi nhỏ như vậy là không đáng kể.
• ripple effect — hiệu ứng lan tỏa, gợn sóng. Ví dụ: Một quyết định của nhà máy có thể gây hiệu ứng lan tỏa khắp cộng đồng.
• prey upon / prey on — săn mồi. Một số động vật hoang dã có thể săn cả người lẫn vật nuôi, nên không phải loài nào cũng vô hại với con người.
• non-native species / invasive species — loài ngoại lai / loài xâm lấn. Loài ngoại lai được đưa vào một nơi mới thường là yếu tố gây hại cho môi trường bản địa.
• moral dilemma — tiến thoái lưỡng nan về đạo đức. Ví dụ: Việc cứu một loài có thể đặt ra tiến thoái lưỡng nan giữa lợi ích con người và quyền sống của các loài khác.
• die out — tuyệt chủng, biến mất hoàn toàn.

Một số loài đã rơi vào tình trạng không có cơ hội sống sót nếu không có sự giúp đỡ của con người.

Cấu trúc ngữ pháp:

• capable of + V-ing — có khả năng làm gì. Ví dụ: Con người là loài có khả năng thay đổi môi trường sống của cả hành tinh.

Nan đề giữa việc duy trì đời sống con người và việc cứu các loài khác vẫn chưa có lời giải thỏa đáng.

Chiến dịch Green Hands và bảo vệ môi trường

Chiến dịch học đường về bảo vệ môi trường thường kêu gọi học sinh cùng tham gia phân loại rác và giảm rác nhựa. Các từ vựng và cấu trúc thường gặp trong thông báo về chiến dịch này được trình bày dưới đây.

Cấu trúc ngữ pháp:

• Câu điều kiện loại 1: If + S + V (hiện tại đơn), S + will + V (nguyên thể). Dùng để nói về khả năng xảy ra trong tương lai. Chủ ngữ là đại từ bất định như everyone thì động từ chia ở số ít. Ví dụ: Nếu mọi người cùng hành động, lớp học sẽ sạch hơn.
• have + tân ngữ + phân từ quá khứ — nhờ người khác làm hoặc việc được thực hiện bởi người khác. Ví dụ: Nhà trường sẽ cho lắp đặt hệ thống thùng rác mới.
• Sở hữu cách và tính từ sở hữu + danh từ: Sau tính từ sở hữu cần một danh từ. Ví dụ: Sự hợp tác của các bạn rất quan trọng với thành công của dự án.

Từ vựng và cụm từ:

• expand knowledge of something — mở rộng hiểu biết về điều gì. Ví dụ: Buổi thuyết trình giúp học sinh hiểu rõ hơn về biến đổi khí hậu.
• sort out — phân loại, sắp xếp theo nhóm. Ví dụ: Học sinh cần sort out rác tái chế và rác hữu cơ trước khi bỏ vào thùng. Các cụm động từ khác dễ nhầm: check out (kiểm tra, trả phòng), fill out (điền vào mẫu), catch out (bắt lỗi, làm lộ).
• promote sustainable habits — thúc đẩy các thói quen bền vững. Ví dụ: Chiến dịch nhằm thúc đẩy thói quen mang túi vải khi đi chợ.
• cooperate / cooperation / cooperative — hợp tác (động từ) / sự hợp tác (danh từ) / mang tính hợp tác (tính từ). Ví dụ: Chúng tôi cooperate chặt chẽ để tổ chức chiến dịch.
• colour-coded bin — thùng rác phân màu theo loại rác. waste-disposal workshop — buổi tập huấn xử lý rác thải. volunteer — tình nguyện viên.

Ô nhiễm nhựa đại dương

Ô nhiễm nhựa đại dương là tình trạng rác nhựa tích tụ ở biển, bờ biển và các nguồn nước thông với biển, gây hại cho sinh vật sống trong môi trường đó và ảnh hưởng đến sức khỏe con người. Khi đọc hiểu về chủ đề này, cần nắm từ vựng, thành ngữ và cách xử lý đại từ, ý chính, chi tiết.

• wash up / wash ashore — dạt vào bờ do sóng và dòng nước đưa tới. Ví dụ: Sau cơn bão, nhiều chai nhựa dạt vào bãi cát.
• ingest — nuốt hoặc ăn phải. Động vật biển có thể nhầm rác nhựa với thức ăn rồi ăn phải. Ví dụ: Con rùa đã nuốt phải một túi nilon.
• entangle / be caught in — bị vướng, mắc vào lưới hoặc dây bỏ lại trong nước. Ví dụ: Cá heo bị mắc vào dây cáp cũ dưới nước.
• chemical contamination — ô nhiễm hóa chất. Hóa chất từ rác có thể lưu lại trong nước và gây hại cho cá cùng thực vật thủy sinh. Con người ăn cá nhiễm hóa chất cũng có nguy cơ mắc bệnh.

a chill went down one's spine là thành ngữ diễn tả cảm giác rùng mình, ớn lạnh vì sợ hãi hoặc kinh ngạc. Danh từ cố định trong thành ngữ này là spine (xương sống), không thay được bằng mind, bone hay brain. Ví dụ: Nhìn đàn chim bị vướng trong nhựa, tôi rùng mình.

Đại từ them thay cho danh từ số nhiều đứng trước nó và hợp nghĩa nhất trong câu. Khi câu có nhiều danh từ số nhiều, phải dựa vào logic để chọn, tức là xét xem vật nào nổi ở đâu, làm gì. Ví dụ: Tôi mua hai cuốn sách rồi xếp chúng lên kệ; chúng là sách, không phải kệ.

Câu hỏi ý chính cần đọc câu mở đầu và câu chủ đề của từng đoạn. Ý chính thường bao quát toàn bài, còn phương án chỉ nêu một khía cạnh nhỏ hoặc đưa ra giải pháp mà bài không bàn đến thì sai.

Khi đề hỏi về cơ chế gây hại, phải tìm đúng câu nêu cơ chế đó, không suy từ một vật khác xuất hiện trong bài. Cá có thể chết do bị vướng vào các mảnh lưới đánh cá bị bỏ lại trong nước. Thuyền đánh cá chỉ là nơi để lại lưới, không trực tiếp làm cá chết.

Ở dạng câu hỏi 'Which is NOT true', phương án sai thường là khẳng định ngược với nội dung bài. Ví dụ, bài nêu nguy cơ bị bệnh khi ăn cá nhiễm hóa chất, nên phát biểu rằng không có nguy cơ nào là sai.

Nông nghiệp thông minh và tưới tiêu tiết kiệm nước

Nông nghiệp thông minh là việc ứng dụng GPS, cảm biến, flycam (drone) và phân tích dữ liệu để tối ưu hóa canh tác (optimise), nâng cao năng suất (productivity) và giảm lãng phí tài nguyên (wastage). Một số từ vựng then chốt:

• real-time — thời gian thực, dữ liệu được ghi nhận và cập nhật ngay lập tức. Ví dụ: Cảm biến gửi số liệu độ ẩm đất theo thời gian thực.
• gain traction — được chú ý, phát triển nhanh. Ví dụ: Mô hình hợp tác xã nông nghiệp đang được nhiều địa phương quan tâm.
• accelerate — làm nhanh hơn, thúc đẩy. Ví dụ: Phần mềm giúp rút ngắn thời gian ra quyết định.
• dryness — tình trạng khô hạn, thiếu nước của đất. Ví dụ: Cảm biến phát hiện mức độ khô của đất ở từng luống.
• collaborate — hợp tác cùng nhau. Ví dụ: Nông dân cùng hợp tác trong một dự án trồng trọt quy mô lớn.

Trong hệ thống tưới tiết kiệm nước, cánh đồng được chia thành nhiều khu vực (zone). Cảm biến độ ẩm đất đo mức khô, còn van tự động cấp đúng lượng nước mà mỗi khu vực cần, nên không tưới dư. Đại từ it trong câu này thay cho zone vì đây là danh từ số ít đứng ngay trước và hợp nghĩa. Khi gặp đại từ, hãy thử thay bằng danh từ để kiểm tra.

Diễn đạt lại (paraphrase) là giữ nguyên ý nhưng đổi từ và cấu trúc: thay bằng từ đồng nghĩa, chuyển từ loại như động từ thành danh từ, hoặc đổi câu chủ động sang bị động. Ví dụ: money saved có thể diễn đạt thành financial savings. Phương án đúng không thêm thông tin mới, không đảo nghĩa và không mở rộng phạm vi. Câu gốc nói tiền tiết kiệm nhờ tưới thông minh giữ cho dự án ở vùng khô hạn khả thi về kinh tế, nên phương án đúng phải giữ ý này.

Phân tích dữ liệu (data analytics) kết hợp số liệu nhiều mùa vụ để dự báo nhu cầu thị trường, tìm cơ hội về giá và phát hiện điểm yếu của sản xuất. Dấu vết số (digital trail) không dừng ở cổng trang trại mà tiếp tục qua chế biến, vận chuyển và phân phối, được lưu trong các hệ thống ghi chép như sổ blockchain hoặc nền tảng đám mây.

Theo dõi nông sản theo thời gian thực giúp người trồng, người chế biến và tài xế cập nhật ngay khối lượng thu hoạch, nhiệt độ bảo quản và thời gian giao hàng khi chúng thay đổi.

Biện pháp phòng ngừa sinh học là ngăn sinh vật gây hại như sâu bệnh trước khi chúng lan rộng, khác với xử lý khi đã xảy ra (treatment). Bẫy có camera phát hiện côn trùng sớm và gửi cảnh báo, nhờ đó nông dân chỉ xử lý khu vực bị ảnh hưởng thay vì phun thuốc cho toàn bộ cánh đồng.

Khi tìm thông tin theo đoạn, hãy dùng từ khóa trong câu hỏi (tên công nghệ, cụm như real-time, sinh vật gây hại) và đối chiếu với từng đoạn. Đoạn nào chứa từ khóa hoặc ý tương đương là đoạn cần tìm.

Rạn san hô và biện pháp bảo vệ biển

Rạn san hô là một trong những hệ sinh thái đa dạng nhất hành tinh, nhưng lại đang suy thoái nhanh hơn hầu hết các hệ sinh thái khác. Các lợi ích chính của rạn gồm: là nơi trú ngụ của nhiều loài sinh vật biển, bảo vệ bờ biển, hỗ trợ nghề cá và thu hút du lịch. Khi làm bài dạng 'không được nhắc đến', hãy loại từng lợi ích đã nêu trong bài và chọn đáp án không xuất hiện trong văn bản.

Breakwater (đê chắn sóng) là công trình hoặc cấu trúc có tác dụng làm giảm lực sóng trước khi sóng vào bờ. Rạn san hô được gọi là đê chắn sóng tự nhiên vì chúng hấp thụ năng lượng sóng và bão, nên cộng đồng ven biển đánh giá cao chúng.

Những từ vựng quan trọng khi đọc bài về rạn san hô:

• fragile — tính từ, nghĩa là dễ vỡ, dễ bị tổn hại; dùng cho cấu trúc hoặc hệ sinh thái mong manh. Ví dụ: The fragile coral branches snapped under the anchor.
• take a heavy toll (on) — gây thiệt hại nặng nề. Ví dụ: The long drought took a heavy toll on local farmers.
• offset (động từ) — bù đắp, làm cân bằng lại một tác động tiêu cực. Ví dụ: Better insulation can offset the cost of heating.
• expel — đẩy ra, tống ra khỏi bên trong. Ví dụ: The plant expelled excess water through its leaves.
• blast fishing — đánh bắt bằng chất nổ, một hành vi phá hoại làm hư hại cấu trúc rạn.
• acidification — hiện tượng đại dương trở nên axit hơn do hấp thụ thêm khí carbon dioxide. Hiện tượng này làm yếu bộ xương canxi cacbonat của san hô.

Tẩy trắng san hô (bleaching) xảy ra khi nước biển ấm quá mức trong thời gian dài. Khi đó san hô đẩy tảo cộng sinh trong mô ra ngoài, mất màu và mất nguồn thức ăn chính; nếu điều kiện không cải thiện, san hô có thể chết.