Kháng chiến chống thực dân Pháp 1946-1954

Chiến dịch Điện Biên Phủ (1954)

Chiến dịch Điện Biên Phủ diễn ra từ ngày 13-3 đến ngày 7-5-1954. Quân dân Việt Nam đã tiêu diệt và bắt sống toàn bộ tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ, cụm phòng ngự mạnh nhất của thực dân Pháp ở Đông Dương, được xây dựng nhằm giành thế chủ động chiến lược. Đây là trận quyết chiến chiến lược, có ý nghĩa xoay chuyển cục diện chiến tranh.

Thắng lợi làm phá sản hoàn toàn kế hoạch Nava, giáng đòn quyết định vào ý chí xâm lược của Pháp và xoay chuyển cục diện chiến tranh ở Đông Dương, dẫn tới việc Pháp kí Hiệp định Giơnevơ (21-7-1954). Thắng lợi này không gắn với chiến lược Việt Nam hóa chiến tranh của Mĩ, chiến lược được thực hiện sau năm 1969.

• Tập đoàn cứ điểm — hệ thống cứ điểm phòng ngự liên kết với nhau. Khi nói chiến dịch tiêu diệt tập đoàn cứ điểm, phải hiểu đó là Điện Biên Phủ. Ví dụ: Điện Biên Phủ là tập đoàn cứ điểm mạnh nhất của Pháp ở Đông Dương.
• Phân biệt với các chiến dịch khác — Thượng Lào (1953), Biên giới (1950) và Việt Bắc thu–đông (1947) không nhằm tiêu diệt tập đoàn cứ điểm chủ yếu của Pháp trên toàn Đông Dương. Đồng Xoài và Vạn Tường (1965) thuộc kháng chiến chống Mĩ, còn Huế–Đà Nẵng (1975) thuộc cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân. Ví dụ: Năm 1954, chiến thắng quyết định của ta là Điện Biên Phủ, không phải Vạn Tường.
• Trận quyết chiến — trận “Điện Biên Phủ trên không” (1972) cũng là trận quyết chiến xoay chuyển cục diện, buộc Mĩ kí Hiệp định Pari (1973). Hai trận đều có ý nghĩa xoay chuyển cục diện, nhưng không phải là trận đánh kết thúc kháng chiến.

Hiệp định Sơ bộ 6-3-1946 và đối sách với Pháp

Hiệp định Sơ bộ ngày 6-3-1946 do Chủ tịch Hồ Chí Minh và đại diện Chính phủ Pháp kí. Hiệp định công nhận Việt Nam Dân chủ Cộng hòa là quốc gia tự do nằm trong Liên bang Đông Dương và Liên hiệp Pháp, và đặt cơ sở cho các cuộc đàm phán tiếp theo.

Theo hiệp định, quân Pháp được đưa ra miền Bắc thay quân Trung Hoa Dân quốc để làm nhiệm vụ giải giáp quân Nhật ở phía Bắc vĩ tuyến 16. Đây là cơ sở pháp lí để quân Pháp trở lại miền Bắc Việt Nam.

• Nhân nhượng về không gian — chấp nhận quân Pháp trở lại miền Bắc để đổi lấy hòa bình, qua đó có thời gian củng cố chính quyền và chuẩn bị kháng chiến. Tạm ước ngày 14-9-1946 chủ yếu liên quan đến quan hệ kinh tế và văn hóa, không phải văn kiện nhân nhượng về không gian; Hiệp định Giơnevơ 1954 và Hiệp định Pari 1973 cũng không thuộc giai đoạn 1946. Ví dụ: Hiệp định Sơ bộ là văn kiện nhân nhượng về không gian.
• Hòa hoãn, nhân nhượng — đối sách của Chính phủ từ sau Hiệp định Sơ bộ đến trước ngày 19-12-1946. Chính phủ tiếp tục đàm phán, kí Tạm ước ngày 14-9-1946 và chấp nhận nhân nhượng về một số quyền lợi kinh tế để tránh xung đột vũ trang quy mô lớn. Đường lối này là hòa hoãn có nguyên tắc, giữ vững độc lập và chủ quyền, không phải từ chối đối thoại hay đối đầu trực tiếp trên toàn mặt trận. Ví dụ: Trong thời gian hòa hoãn, Chính phủ kí Tạm ước để có thời gian chuẩn bị lực lượng.

Cải cách kinh tế-xã hội trong kháng chiến (1950-1954)

Từ năm 1950, Chính phủ tiến hành cải cách giáo dục với ba phương châm: phục vụ kháng chiến, phục vụ nhân dân và lí luận liên hệ thực tế. Trong đó, phương châm “phục vụ kháng chiến” gắn giáo dục với nhiệm vụ kháng chiến chống thực dân Pháp.

Để bồi dưỡng sức dân, đầu năm 1953 Đảng và Chính phủ quyết định phát động quần chúng triệt để giảm tô và đẩy mạnh cải cách ruộng đất ở nông thôn, nhằm giảm bớt bóc lột của địa chủ và giải phóng sức sản xuất của nông dân.

• Bồi dưỡng sức dân — mục tiêu của các chủ trương kinh tế–xã hội đầu năm 1953, tạo nguồn lực cho kháng chiến. Ví dụ: Giảm tô và cải cách ruộng đất là biện pháp bồi dưỡng sức dân.
• Tăng gia sản xuất, thực hành tiết kiệm — là các biện pháp kinh tế liên quan, nhưng không phải chủ trương cốt lõi được nêu trong chủ trương đầu năm 1953. Khi đề bài nêu hai nội dung giảm tô triệt để và cải cách ruộng đất, phương án đầy đủ hai nội dung đó là đúng.
• Thi đua yêu nước — phong trào đẩy mạnh sản xuất và chiến đấu, phục vụ kháng chiến, diễn ra trong những năm 1951–1953. Ví dụ: Phá kho thóc Nhật là phong trào năm 1945, không thuộc giai đoạn này.

Đảng Cộng sản Đông Dương và Đại hội II (1951)

Đại hội đại biểu lần thứ II của Đảng Cộng sản Đông Dương họp tháng 2-1951 tại Tuyên Quang, là sự kiện chính trị tiêu biểu của giai đoạn 1951–1953.

Đại hội quyết định đổi tên Đảng thành Đảng Lao động Việt Nam và thông qua Báo cáo chính trị cùng Chính cương. Chính cương định hướng và thúc đẩy phát triển chế độ dân chủ nhân dân, đồng thời xác định nhiệm vụ đánh đuổi thực dân Pháp, giành độc lập.

Nhiệm vụ cơ bản được đặt ra là xóa bỏ tàn tích phong kiến, làm cho người cày có ruộng. Xây dựng và bảo vệ Tổ quốc là nhiệm vụ xuyên suốt của tiến trình cách mạng, nhất quán từ Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến (1946) qua Đại hội II (1951) đến Đại hội III (1960).

• Người cày có ruộng — khẩu hiệu và mục tiêu ruộng đất của Đại hội II. Đây là nội dung đặt ra để thực hiện, chưa phải là đã hoàn thành triệt để.
• Không thay đổi đường lối chiến lược — Đại hội giữ đường lối cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân, không thay đổi chiến lược cách mạng. Nhiệm vụ dân chủ không được nâng ngang hàng nhiệm vụ dân tộc; nhiệm vụ kháng chiến vẫn là trọng tâm. Ví dụ: Đại hội II quyết định đổi tên Đảng, không hoàn thiện đường lối chung của cách mạng Đông Dương.

Kế hoạch Nava (1953)

Kế hoạch Nava do Pháp đề ra năm 1953 trong bối cảnh quân Pháp sa lầy trên chiến trường Đông Dương, lực lượng bị động và cục diện chiến tranh bất lợi cho Pháp. Pháp đề ra kế hoạch nhằm xoay chuyển tình thế và tranh thủ viện trợ của Mĩ.

Đây là kế hoạch quân sự, nhằm giành thắng lợi quân sự trong thời gian ngắn (khoảng 18 tháng), tạo thế mạnh trên bàn đàm phán. Nội dung cốt lõi là tập trung lực lượng quân sự để tấn công và chiếm giữ các vị trí chiến lược.

• Kế hoạch quân sự — khi hỏi về lĩnh vực của Nava, đáp án là quân sự, không phải văn hóa, giáo dục hay y tế. Ví dụ: Nava là kế hoạch quân sự do Pháp triển khai ở Đông Dương.
• Sa lầy — tình trạng chiến sự kéo dài, lực lượng bị động, là bối cảnh khiến Pháp đề ra kế hoạch Nava. Ví dụ: Năm 1953, quân Pháp sa lầy nên phải đề ra Nava.

Chiến dịch Biên giới thu-đông 1950

Chiến dịch Biên giới thu–đông 1950 là chiến dịch quân sự nhằm tiêu diệt một bộ phận sinh lực địch, khai thông biên giới Việt–Trung để mở đường liên lạc với Trung Quốc và thế giới, đồng thời củng cố và mở rộng căn cứ địa Việt Bắc.

• Mục tiêu quân sự — các mục đích của chiến dịch đều thuộc phạm vi chiến trường: tiêu diệt sinh lực, khai thông biên giới, củng cố căn cứ địa. Ví dụ: Chiến dịch Biên giới khai thông đường sang Trung Quốc.
• Không phải mục đích — tạo thế và lực trực tiếp trên bàn đàm phán không phải mục đích của chiến dịch này; chiến thắng trên chiến trường là mục tiêu chính.

Đấu tranh ngoại giao trong kháng chiến chống ngoại xâm

Từ năm 1951, đường lối kháng chiến của Đảng Lao động Việt Nam coi trọng đoàn kết quốc tế, tranh thủ sự ủng hộ của các lực lượng dân chủ và hòa bình trên thế giới, trước hết là Liên Xô và Trung Quốc.

• Tranh thủ sự ủng hộ quốc tế — kết hợp sức mạnh dân tộc với sự ủng hộ của bên ngoài trong kháng chiến chống thực dân Pháp. Ví dụ: Đường lối kháng chiến năm 1951–1954 đề cao việc tranh thủ ủng hộ quốc tế.
• Phân biệt — thành lập chính quyền Xô viết không thuộc đường lối kháng chiến của Đảng Lao động Việt Nam, vì đó là nội dung gắn với Cách mạng tháng Mười Nga năm 1917. Các chiến dịch Huế–Đà Nẵng và Hồ Chí Minh diễn ra năm 1975, không thuộc giai đoạn 1951–1954.

Kế hoạch Rơve và Đờ Lát đơ Tátxinhi

Kế hoạch Rơve (1950) được Pháp đề ra khi còn giữ được một phần chủ động trên chiến trường. Sau thất bại ở Biên giới năm 1950, Pháp mất thế chủ động chiến lược và chuyển sang bị động; trong hoàn cảnh đó Đờ Lát đơ Tátxinhi được đưa sang thực hiện kế hoạch của mình.

Sự khác biệt giữa hai kế hoạch nằm ở thời điểm và thế chủ động trên chiến trường: Đờ Lát được thực hiện khi Pháp đã mất thế chủ động chiến lược trên chiến trường chính.

• Đặc điểm chung — đối đầu Đông–Tây, viện trợ quân sự và kinh tế của Mĩ, và mục tiêu giành thắng lợi quân sự quyết định là đặc điểm chung của chiến lược xâm lược của Pháp, không phải điểm phân biệt giữa Rơve và Đờ Lát.

Chiến lược xâm lược Đông Dương của Pháp (1945-1954)

Trong cuộc chiến tranh xâm lược Đông Dương (1945–1954), thực dân Pháp tiến hành nhiều chiến dịch quân sự nhằm đánh chiếm và tiêu diệt lực lượng kháng chiến. Tiêu biểu là tháng 10-1947, Pháp mở cuộc tiến công lên căn cứ địa Việt Bắc nhằm tiêu diệt cơ quan đầu não kháng chiến, nhưng đã thất bại.

• Căn cứ địa Việt Bắc — trung tâm đầu não của kháng chiến; việc Pháp tiến công lên đây là hoạt động quân sự tiêu biểu của Pháp trong giai đoạn 1945–1954.
• Phân biệt — Pháp không hợp tác chặt chẽ với Liên Xô, vì Liên Xô ủng hộ cuộc kháng chiến của nhân dân Việt Nam. Hội đồng tương trợ kinh tế là tổ chức của các nước xã hội chủ nghĩa, không có Pháp tham gia.

Toàn quốc kháng chiến (19-12-1946)

Ngày 19-12-1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh ra Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến. Kháng chiến toàn quốc không phải được phát động ngay khi thực dân Pháp quay trở lại xâm lược, mà sau nhiều nỗ lực nhân nhượng, khi Pháp lấn tới và quyết tâm cướp nước ta lần nữa.

Lời kêu gọi khẳng định kháng chiến là lựa chọn không còn cách nào khác khi hòa bình không còn khả năng. Đây không phải là chủ động đàm phán với Pháp, mà là đứng lên chiến đấu để cứu Tổ quốc.

• Huy động toàn dân — kêu gọi mọi người, không phân biệt tôn giáo, đảng phái, dân tộc, già trẻ, đàn ông hay đàn bà, cùng đứng lên đánh thực dân Pháp.
• Tự lực, tự cường — mỗi người dùng bất cứ phương tiện nào có sẵn (súng, gươm, cuốc, thuổng, gậy gộc) để kháng chiến, thể hiện tinh thần tự lực, tự cường của nhân dân Việt Nam. Ví dụ: Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến thể hiện quyết tâm chiến đấu lâu dài, không phải chủ trương đàm phán.

Mặt trận dân tộc thống nhất

Mặt trận Liên Việt được thành lập năm 1951 nhằm tập hợp các lực lượng yêu nước, củng cố sức mạnh khối đại đoàn kết toàn dân tộc trong kháng chiến chống thực dân Pháp.

• Đại đoàn kết toàn dân tộc — nội dung cốt lõi của mặt trận dân tộc thống nhất, tập hợp mọi tầng lớp yêu nước, không phân biệt đảng phái hay tôn giáo.
• Phân biệt — Việt Nam Quang phục Hội (thành lập năm 1912) là tổ chức của phong trào yêu nước đầu thế kỉ XX, Hội Chấn Hoa Hưng Á là tổ chức hoạt động ở nước ngoài trước năm 1951, còn Hội Liên hiệp thuộc địa là tổ chức quốc tế. Các tổ chức này không phải là mặt trận được lập năm 1951 để củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc Việt Nam.