Cách mạng tháng Tám 1945 và xây dựng chính quyền

Tổng khởi nghĩa tháng Tám 1945

Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945 là cuộc nổi dậy của toàn dân do Đảng Cộng sản Đông Dương và Mặt trận Việt Minh lãnh đạo, diễn ra nhanh chóng trong nửa cuối tháng 8 năm 1945 và giành chính quyền trên phạm vi cả nước. Khởi nghĩa không nổ ra đồng loạt ngay từ đầu, mà bắt đầu bằng các cuộc khởi nghĩa từng phần ở địa phương, rồi phát triển và hợp nhất thành tổng khởi nghĩa toàn quốc, tức là giành chính quyền bộ phận tiến lên giành chính quyền toàn quốc. Sài Gòn–Chợ Lớn là một ví dụ về khởi nghĩa ở đô thị lớn trong tiến trình đó.

Vai trò của các lực lượng:

• Lực lượng chính trị của quần chúng — sức mạnh quyết định thắng lợi, với sự tham gia đông đảo của nhân dân.
• Lực lượng vũ trang (đội tự vệ, đội du kích) — giữ vai trò xung kích, phối hợp và hỗ trợ cho khởi nghĩa chính trị, không phải lực lượng quyết định.

Nguyên tắc chỉ đạo: tập trung, thống nhất, hành động mau lẹ và kịp thời để chớp lấy thời cơ “ngàn năm có một” khi phát xít Nhật đầu hàng Đồng minh. Đảng không chủ trương dùng bạo lực bằng mọi giá mà kết hợp đấu tranh chính trị với khởi nghĩa vũ trang khi có điều kiện.

Nguyên nhân thắng lợi:

• Nguyên nhân khách quan — Nhật Bản đầu hàng Đồng minh không điều kiện, tạo thời cơ để nhân dân Việt Nam nổi dậy.
• Nguyên nhân chủ quan — sự lãnh đạo đúng đắn của Đảng Cộng sản Đông Dương là nhân tố quyết định; lực lượng cách mạng đã được xây dựng và rèn luyện qua các phong trào đấu tranh từ 1930 đến 1945; truyền thống yêu nước của dân tộc được phát huy thành sức mạnh toàn dân.
• Sự ủng hộ từ bên ngoài như viện trợ của các nước xã hội chủ nghĩa hay sự giúp đỡ trực tiếp của Đồng minh không phải nguyên nhân trực tiếp của thắng lợi năm 1945.

Tính chất và ý nghĩa:

• Tính chất dân chủ — mục tiêu là giành độc lập dân tộc, góp phần vào sự nghiệp chung của các lực lượng dân chủ, tiến bộ thế giới trong cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa phát xít. Cách mạng không giải quyết mọi mâu thuẫn giai cấp và chưa xóa bỏ hết tàn dư phong kiến.
• So sánh với Cách mạng tháng Mười Nga 1917 — điểm chung là cổ vũ mạnh mẽ phong trào cách mạng thế giới. Khác biệt là Cách mạng tháng Tám không nhằm chống giai cấp tư sản mà chủ yếu chống phát xít Nhật và thực dân Pháp.
• So sánh với Cách mạng Cuba 1959 — điểm chung là do những lực lượng xã hội tiên tiến lãnh đạo và thu hút đông đảo quần chúng tham gia.
• Kết quả — lập nên nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, mở ra kỉ nguyên độc lập, tự do cho dân tộc. Cách mạng không làm sụp đổ hệ thống tư bản chủ nghĩa, không chấm dứt chế độ phong kiến ở châu Á và không lật đổ chế độ thực dân trên toàn thế giới.

Đặc điểm các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm (1945-1975)

Căn cứ địa trong Cách mạng tháng Tám và hậu phương trong kháng chiến chống thực dân Pháp đều là nơi xây dựng lực lượng và đứng chân của lực lượng vũ trang ba thứ quân, nhưng vẫn có thể bị đối phương bao vây và tiến công, như chiến dịch nhằm vào Việt Bắc năm 1947. Vì vậy các vùng này phải được bảo vệ và xây dựng vững chắc. Hậu phương có chức năng cung cấp sức người, sức của cho tiền tuyến, còn viện trợ quốc tế không phải đặc điểm chung của căn cứ địa năm 1945.

Điểm tương đồng của Cách mạng tháng Tám và hai cuộc kháng chiến chống ngoại xâm là sự sáng tạo trong phương thức sử dụng lực lượng, biểu hiện ở việc kết hợp đấu tranh chính trị với đấu tranh vũ trang và nhiều hình thức, nhiều mặt trận. Vai trò quyết định không gắn cố định với lực lượng chính trị hay lực lượng vũ trang: trong Cách mạng tháng Tám, thắng lợi dựa chủ yếu vào sức mạnh chính trị của quần chúng, còn lực lượng vũ trang giữ vai trò xung kích.

Xây dựng chế độ mới sau Cách mạng tháng Tám (1945-1946)

Sau Cách mạng tháng Tám, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa xác định ba nhiệm vụ cấp bách là chống “giặc đói”, “giặc dốt” và “giặc ngoại xâm”. Trong lĩnh vực giáo dục, chính quyền phát động phong trào Bình dân học vụ và kêu gọi toàn dân tham gia xóa nạn mù chữ.

• Diệt giặc dốt — xóa nạn mù chữ, gắn với phong trào Bình dân học vụ, thuộc các biện pháp xây dựng chế độ mới giai đoạn 1945–1946.
• Không nhầm với các chính sách kinh tế như hội nhập kinh tế khu vực hay đổi mới, cải cách và mở cửa nền kinh tế (từ năm 1986), vì đó là những nội dung thuộc giai đoạn sau.

Thách thức chính quyền cách mạng 1945-1946

Từ đầu tháng 9 năm 1945 đến cuối năm 1946, chính quyền cách mạng non trẻ phải đối phó với nhiều thách thức. Quân Trung Hoa Dân quốc vào miền Bắc với danh nghĩa giải giáp quân Nhật, còn thực dân Pháp quay trở lại miền Nam, được quân Anh tạo điều kiện ở Nam Bộ. Trở ngại trực tiếp và lớn nhất là bản chất phản cách mạng của các lực lượng Đồng minh có mặt ở Việt Nam, trong đó quân Tưởng có âm mưu lật đổ chính quyền cách mạng.

Để đối phó với quân Trung Hoa Dân quốc, Chính phủ chọn cách nhượng bộ có nguyên tắc nhằm tránh xung đột trực tiếp, như cho phép đồng tiền Trung Quốc lưu hành cùng với đồng Đông Dương, qua đó tập trung lực lượng đối phó với thực dân Pháp.

Tuyên ngôn Độc lập (2-9-1945)

Bản Tuyên ngôn Độc lập do Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc tại Quảng trường Ba Đình ngày 2-9-1945 khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Văn bản khẳng định quyền tự do, độc lập của dân tộc và quyết tâm giữ vững nền độc lập ấy bằng toàn thể tinh thần, lực lượng, tính mạng và của cải của toàn dân tộc.

Cần phân biệt với các văn kiện khác cùng thời kì kháng chiến: “Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến” (19-12-1946) của Chủ tịch Hồ Chí Minh, tác phẩm “Kháng chiến nhất định thắng lợi” của Trường Chinh và “Toàn dân kháng chiến” của Ban Thường vụ Trung ương Đảng Cộng sản Đông Dương. Đây là các văn kiện về đường lối và lời kêu gọi kháng chiến, không phải Tuyên ngôn Độc lập.

Chống nạn đói sau Cách mạng tháng Tám

Sau Cách mạng tháng Tám, nạn đói năm 1945 đe dọa nghiêm trọng đời sống nhân dân. Biện pháp trước mắt là phá kho thóc của thực dân và phát xít để cứu đói tức thời. Giải pháp căn bản, lâu dài để bảo đảm lương thực là phát triển sản xuất, vì vậy Chủ tịch Hồ Chí Minh kêu gọi nhân dân tăng gia sản xuất.

• Phá kho thóc — biện pháp cứu đói trước mắt, chưa phải giải pháp căn bản.
• Tăng gia sản xuất — giải pháp căn bản để giải quyết nạn đói.
• Nhường cơm sẻ áo — biểu hiện tinh thần đoàn kết, tương trợ của nhân dân, không phải chủ trương chỉ đạo giải quyết căn bản nạn đói.

Bộ máy nhà nước Việt Nam

Theo Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Quốc hội là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân và là cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất. Chính phủ là cơ quan hành chính nhà nước cao nhất, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao thực hiện chức năng kiểm sát hoạt động tư pháp, còn Tòa án nhân dân tối cao là cơ quan xét xử cao nhất. Các cơ quan này đều do Quốc hội thành lập và chịu trách nhiệm trước Quốc hội, nên không phải cơ quan quyền lực cao nhất.

Hiệp định Sơ bộ 6-3-1946 và đối sách với Pháp

Hiệp định Sơ bộ Việt – Pháp ngày 6-3-1946 là kết quả của sự chủ động, linh hoạt trong đấu tranh ngoại giao của Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Chính phủ nhân nhượng có nguyên tắc để tranh thủ thời gian hòa hoãn, củng cố lực lượng và chuẩn bị cho cuộc kháng chiến lâu dài.

Hiệp định công nhận Việt Nam là quốc gia tự do trong Liên bang Đông Dương và Liên hiệp Pháp, nhưng chưa phải độc lập hoàn toàn và chưa công nhận đầy đủ quyền dân tộc tự quyết. Hiệp định không làm Pháp trở thành đối tượng của cách mạng, vì hai bên vẫn là đối tác trong quan hệ đã thỏa thuận.