Trật tự thế giới hai cực và Chiến tranh lạnh

Chính sách đối ngoại các nước lớn thời Chiến tranh lạnh

Chiến tranh lạnh (1947–1989) là cuộc đối đầu gián tiếp giữa Liên Xô và Mĩ, mỗi bên đều lập liên minh riêng. Vì vậy chính sách đối ngoại của các cường quốc xoay quanh việc củng cố phe mình và ngăn chặn phe đối lập. Khi làm bài, cần nắm mục tiêu và phương thức của từng chính sách.

• Liên minh với Mĩ (Nhật Bản) — Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Nhật Bản ký Hiệp ước an ninh với Mĩ năm 1951, dựa vào Mĩ về an ninh để tập trung phát triển kinh tế. Liên minh với Mĩ là nền tảng đối ngoại của Nhật giai đoạn 1952–1973, còn quan hệ với Đông Nam Á, Tây Âu hay Trung Quốc chỉ là thứ yếu hoặc chưa được thiết lập đầy đủ. Ví dụ: Nhật Bản bình thường hóa quan hệ với Trung Quốc năm 1972, khi chính sách đối ngoại đã được xây dựng trên nền liên minh với Mĩ.
• Khẩu hiệu “Thúc đẩy dân chủ” của Mĩ — Trong chiến lược “Cam kết và mở rộng” thập niên 90 của thế kỉ XX, Mĩ đặt mục tiêu củng cố và mở rộng cộng đồng dân chủ. Để can thiệp vào công việc nội bộ của nước khác, Mĩ thường viện dẫn khẩu hiệu “Thúc đẩy dân chủ”; khẩu hiệu chống chủ nghĩa khủng bố nổi lên chủ yếu sau biến cố 11-9-2001.
• Chiến lược toàn cầu của Mĩ — Từ năm 1945 đến năm 1973, Mĩ triển khai chiến lược toàn cầu nhằm ngăn chặn chủ nghĩa xã hội và đàn áp phong trào giải phóng dân tộc. Các nước bại trận như Nhật Bản, Italia, Đức không phải là chủ thể triển khai chiến lược này.
• Kế hoạch Mácsan (1947) — Đây là chương trình viện trợ kinh tế của Mĩ cho Tây Âu. Mục đích là phục hồi kinh tế, ổn định xã hội, từ đó lôi kéo đồng minh và ngăn chặn ảnh hưởng của chủ nghĩa xã hội.
• Hòa dịu và an ninh châu Âu — Hiệp định về cơ sở quan hệ giữa hai miền nước Đức (1972) và Định ước Henxinki (1975) là kết quả của tiến trình hòa dịu. Hai văn kiện này tạo cơ chế giải quyết các vấn đề hòa bình, an ninh ở châu Âu và tạo điều kiện giải quyết hòa bình các tranh chấp, nhưng không chấm dứt hoàn toàn cạnh tranh giữa các cường quốc, và cũng không phải nguồn gốc trực tiếp của Cộng đồng châu Âu (EC).
• Hạn chế vũ khí Xô – Mĩ — Trong những năm 80, Liên Xô và Mĩ đạt Hiệp ước INF (1987) về thủ tiêu tên lửa tầm trung đặt ở châu Âu. Các thỏa thuận như ngừng chế tạo bom nguyên tử chưa đạt được trong thập niên này.
• Liên Xô – thành trì của cách mạng thế giới (1950 đến nửa đầu những năm 70) — Liên Xô viện trợ kinh tế, quân sự và kỹ thuật cho các nước xã hội chủ nghĩa và phong trào giải phóng dân tộc, qua đó trở thành chỗ dựa của cách mạng thế giới. Nhiệm vụ trọng tâm trong giai đoạn này là tiếp tục xây dựng cơ sở vật chất–kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội; việc khôi phục kinh tế sau chiến tranh đã hoàn thành về cơ bản vào đầu những năm 1950.
• Liên minh quân sự đối trọng — NATO (1949) do Mĩ đứng đầu và Tổ chức Hiệp ước Vácsava (1955) do Liên Xô đứng đầu là hai khối quân sự đối lập. Hội đồng Tương trợ kinh tế (1949) là tổ chức hợp tác kinh tế của khối xã hội chủ nghĩa.

Liên hợp quốc

Liên hợp quốc được thành lập năm 1945 trên cơ sở Hiến chương, với mục tiêu hàng đầu là duy trì hòa bình và an ninh quốc tế. Tổ chức này ra đời theo thỏa thuận của các cường quốc tại Hội nghị Ianta, nên thường được hỏi cùng với trật tự hai cực.

• Nguyên tắc hoạt động — Hiến chương quy định các nguyên tắc như không can thiệp vào công việc thuộc thẩm quyền nội bộ của bất kì quốc gia nào, không sử dụng vũ lực hoặc đe dọa bằng vũ lực, bình đẳng chủ quyền giữa các quốc gia. Ví dụ: một nước không được dùng áp lực quân sự để buộc nước khác thay đổi chính sách nội bộ.
• Cơ quan chính — Sáu cơ quan chính do Hiến chương năm 1945 quy định gồm Đại hội đồng, Hội đồng Bảo an, Hội đồng Kinh tế và Xã hội, Hội đồng Quản thác, Tòa án Quốc tế và Ban Thư ký. Ngân hàng Thế giới, Quỹ Tiền tệ quốc tế và Tổ chức Thương mại Thế giới là tổ chức quốc tế nhưng không thuộc hệ thống cơ quan chính của Liên hợp quốc.
• Bảo đảm quyền con người — Liên hợp quốc thúc đẩy quyền con người bằng cách xây dựng và ký kết các văn bản, điều ước quốc tế về quyền con người, tiêu biểu là Tuyên ngôn Quốc tế về Quyền con người (1948). Tổ chức này không can thiệp trực tiếp vào nội bộ các nước và không xây dựng thể chế chính trị thống nhất cho các quốc gia; mỗi nước tự quyết định thể chế của mình.

Trật tự hai cực Ianta

Trật tự hai cực Ianta được xác lập sau Chiến tranh thế giới thứ hai, do hai siêu cường Liên Xô và Mĩ chi phối, và sụp đổ vào đầu những năm 1990. Các quyết định của Hội nghị Ianta (tháng 2-1945) là nền tảng của trật tự này.

• Phân chia khu vực chiếm đóng ở Đức — Theo Hội nghị Ianta, Liên Xô chiếm đóng khu vực phía Đông nước Đức, về sau trở thành Đông Đức, cùng với ảnh hưởng ở Đông Âu. Tây Đức, Tây Âu và Tây Béclin thuộc phần do Mĩ, Anh, Pháp kiểm soát, nên Liên Xô không đóng quân ở Tây Đức.
• Tiêu diệt chủ nghĩa phát xít và quân phiệt — Hội nghị Ianta thống nhất nhanh chóng tiêu diệt tận gốc chủ nghĩa phát xít Đức và chủ nghĩa quân phiệt Nhật Bản; Liên Xô cam kết tham chiến chống Nhật sau khi Đức đầu hàng. Các thể chế kinh tế như Quỹ Tiền tệ quốc tế, Ngân hàng Thế giới được thành lập tại Hội nghị Brétton Uých (1944), còn Liên minh châu Âu hình thành muộn hơn, nên không thuộc nội dung Ianta.
• Đặc điểm chung với trật tự Véc-xai–Oasinhtơn — Cả hai trật tự đều do các cường quốc thiết lập và chi phối quan hệ quốc tế; quyền quyết định các vấn đề thuộc về các nước lớn, còn các dân tộc nhỏ yếu bị sắp đặt, nên không bảo đảm đầy đủ quyền tự quyết. Sự phân cực rõ rệt giữa hai hệ thống chính trị–xã hội là đặc trưng riêng của trật tự Ianta.
• Sự xói mòn trong quá trình xác lập — Trật tự hai cực đã có biểu hiện xói mòn do phân hóa trong nội bộ hai phe và xuất hiện các lực lượng mới. Việc các tổ chức như NATO do Mĩ chi phối và Tổ chức Hiệp ước Vácsava do Liên Xô chi phối cho thấy không phải tổ chức nào cũng chịu sự chi phối của cả hai siêu cường. Cục diện đối đầu hai cực là hệ quả của Chiến tranh lạnh chứ không phải nguồn gốc của nó.
• Sự sụp đổ của trật tự Ianta — Nguyên nhân chủ yếu là Liên Xô và hệ thống xã hội chủ nghĩa Đông Âu khủng hoảng, tan rã, đồng thời phong trào giải phóng dân tộc thắng lợi làm sụp đổ hệ thống thuộc địa, làm suy yếu cơ sở của trật tự hai cực. Sự ra đời của các tổ chức khu vực hay Chiến tranh thế giới thứ nhất không phải nguyên nhân làm sụp đổ trật tự này.

Chiến tranh lạnh kết thúc (1989-1991)

Chiến tranh lạnh kết thúc khi quan hệ Liên Xô – Mĩ chuyển từ đối đầu sang đối thoại. Năm 1989, nguyên thủ hai nước đã gặp nhau và cùng tuyên bố chấm dứt Chiến tranh lạnh; đến năm 1991, Liên Xô tan rã.

• Tuyên bố chấm dứt Chiến tranh lạnh — Tháng 12 năm 1989, nguyên thủ Mĩ và Liên Xô, hai cường quốc đứng đầu hai phe, đã gặp nhau tại Manta và cùng tuyên bố chấm dứt Chiến tranh lạnh. Đây là sự kiện đánh dấu kết thúc tình trạng đối đầu kéo dài. Các cơ chế kinh tế khác không giải thể vào thời điểm này: Cộng đồng than–thép châu Âu thành lập năm 1951, còn Cộng đồng kinh tế châu Âu chuyển thành Liên minh châu Âu năm 1993.
• Xu thế sau Chiến tranh lạnh — Sau Chiến tranh lạnh, đối thoại và hợp tác trở thành xu thế chính trong quan hệ quốc tế, các nước mở rộng hợp tác để giải quyết vấn đề chung. Đối đầu Xô – Mĩ đã chấm dứt, nhưng xung đột vẫn diễn ra ở nhiều khu vực, nên không thể nói chấm dứt ngay mọi xung đột.

Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN)

ASEAN được thành lập ngày 8-8-1967 bằng Tuyên bố Băng Cốc, gồm năm nước sáng lập là Inđônêxia, Malaixia, Philippin, Xingapo và Thái Lan. Đây là tổ chức hợp tác chính trị, kinh tế, văn hóa, không phải liên minh quân sự.

• Bối cảnh ra đời — Khi đó Chiến tranh lạnh chi phối gần như toàn bộ quan hệ quốc tế, các nước trong khu vực cần liên kết để giữ hòa bình và ổn định. Trật tự hai cực I-an-ta lúc này vẫn tồn tại, còn trật tự đa cực chủ yếu hình thành sau Chiến tranh lạnh.
• Quá trình phát triển — Từ năm 1967 đến năm 2015, ASEAN phát triển từng bước về cơ cấu tổ chức, phạm vi thành viên và mức độ hợp tác, đến khi hình thành Cộng đồng ASEAN vào năm 2015. Trọng tâm hợp tác vẫn là nội khối; quá trình này không chịu sự chi phối thường xuyên của Chiến tranh lạnh như thời điểm thành lập.