Đổi mới đất nước và hội nhập quốc tế

Đường lối Đổi mới (1986)

Đại hội VI của Đảng Cộng sản Việt Nam (tháng 12-1986) khởi xướng công cuộc Đổi mới toàn diện đất nước. Mục tiêu xã hội chủ nghĩa được giữ nguyên, còn hình thức, bước đi và biện pháp để thực hiện mục tiêu ấy được thay đổi.

Đổi mới về kinh tế. Đường lối đổi mới xác định phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lí của Nhà nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Các thành phần kinh tế và nhiều hình thức sở hữu tư liệu sản xuất được thừa nhận, kinh tế tư nhân được khuyến khích phát triển. Nhà nước quản lí theo hướng vĩ mô, không điều hành trực tiếp các quy trình sản xuất của doanh nghiệp.

Cần phân biệt rõ: kế hoạch hóa tập trung, bao cấp là mô hình cũ đã bị thay thế; cơ chế quản lí tập trung quan liêu, bao cấp không phải nội dung của đường lối đổi mới từ năm 2006.

Đổi mới về chính trị. Nội dung cốt lõi là xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân. Đổi mới chính trị, xã hội, văn hóa được tiến hành song song với những bước đi và hình thức phù hợp, nhưng đổi mới kinh tế là nhiệm vụ trung tâm; đổi mới chính trị không phải lĩnh vực mở đầu hay tiên phong.

Phương thức thực hiện. Đổi mới được tiến hành theo phương châm “vừa thử nghiệm vừa điều chỉnh”, tổng kết kinh nghiệm sáng tạo của nhân dân, đẩy mạnh nghiên cứu lí luận và tham khảo kinh nghiệm nước ngoài, đồng thời kế thừa thành quả của các giai đoạn trước. Đường lối được bổ sung và phát triển qua các kỳ đại hội của Đảng.

Thành tựu tiêu biểu.

• Giai đoạn 1986 – 1990 — lương thực và hàng tiêu dùng tăng lên, tình trạng thiếu hàng kéo dài trước đó được cải thiện. Đây chưa phải là lúc hoàn thành công nghiệp hóa hay hiện đại hóa, và Việt Nam khi đó chưa đứng đầu thế giới về xuất khẩu gạo.
• Đời sống nhân dân — tăng trưởng kinh tế đã đưa đời sống nhân dân từng bước được nâng cao. Tuy nhiên, Việt Nam chưa trở thành cường quốc công nghiệp, chưa hoàn thành công nghiệp hóa trước thời hạn và chưa phóng tàu vũ trụ có người lái.
• Sau 40 năm đổi mới — Việt Nam trở thành nước đang phát triển có thu nhập trung bình; văn hóa, xã hội có nhiều tiến bộ; quốc phòng, an ninh được bảo đảm. Các thành tựu này là nền tảng để tiếp tục phát triển.
• Từ năm 2006 — Đường lối đổi mới kinh tế tiếp tục đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, gắn với phát triển kinh tế tri thức, trong khi việc xây dựng cơ sở vật chất – kĩ thuật cho chủ nghĩa xã hội vẫn đang được thực hiện.

Đặc điểm. Đổi mới diễn ra đồng bộ, sâu rộng trên nhiều lĩnh vực và gắn bó chặt chẽ với hội nhập quốc tế; không diễn ra độc lập từng lĩnh vực.

Hội nhập quốc tế của Việt Nam

Hội nhập quốc tế là quá trình Việt Nam tham gia các tổ chức, hiệp định và quan hệ đa phương của thế giới trên cơ sở mở cửa, đa phương hóa và đa dạng hóa quan hệ đối ngoại. Trong công cuộc Đổi mới, giai đoạn 1996 – 2006 có chủ trương đẩy mạnh hội nhập kinh tế quốc tế.

Các mốc tiêu biểu cần nhớ:

• Gia nhập ASEAN — năm 1995, trước giai đoạn đẩy mạnh hội nhập kinh tế.
• Tham gia APEC (1998) và kí Hiệp định thương mại Việt Nam – Hoa Kỳ (2000) — hai bước tiêu biểu của hội nhập kinh tế trong giai đoạn 1996 – 2006.
• Trở thành thành viên WTO — ngày 11-1-2007, Việt Nam chính thức trở thành thành viên của Tổ chức Thương mại Thế giới. Các thành tựu hội nhập trước đó gồm gia nhập Công ước Luật biển của Liên hợp quốc (1994); Hội đồng tương trợ kinh tế (SEV, gia nhập 1978) là tổ chức đã giải thể năm 1991, không phải thành tựu của năm 2007.

Từ năm 2006 đến nay. Việt Nam tiếp tục đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ đối ngoại, nâng nhiều quan hệ song phương lên đối tác chiến lược toàn diện với nhiều quốc gia. Hợp tác đa phương không bắt đầu từ năm 2006 mà đã có từ trước; hội nhập cũng không nhằm phá thế bị bao vây, cô lập, vì đường lối là mở cửa.

Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN)

ASEAN (Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á) được thành lập năm 1967 tại Băng Cốc (Thái Lan) với năm thành viên sáng lập là In-đô-nê-xi-a, Ma-lai-xi-a, Phi-lip-pin, Xin-ga-po và Thái Lan. Sau đó tổ chức mở rộng; Việt Nam gia nhập năm 1995. Thành viên của ASEAN phải là quốc gia thuộc khu vực Đông Nam Á; các nước ngoài khu vực, dù có quan hệ đối thoại hay hợp tác với ASEAN, không phải thành viên.

Cộng đồng ASEAN. Cộng đồng ASEAN được xây dựng trên ba trụ cột: chính trị – an ninh, kinh tế và văn hóa – xã hội. Mục tiêu này được khẳng định trong Tuyên bố Ba-li II (kí năm 2003). Hiến chương ASEAN là văn kiện pháp lí của tổ chức, được kí kết năm 2007, không phải năm 2003.

Cần phân biệt với các văn kiện quốc tế khác: Hiến chương Liên hợp quốc (kí năm 1945) và Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền (thông qua năm 1948) là văn kiện của Liên hợp quốc, không phải của ASEAN.

Chủ quyền Việt Nam trên Biển Đông

Thực thi chủ quyền trên Biển Đông bao gồm các hoạt động hành chính, dân cư và quốc phòng trên các đảo, quần đảo thuộc chủ quyền Việt Nam. Năm 2007, Chính phủ quyết định thành lập thị trấn Trường Sa thuộc huyện Trường Sa, tỉnh Khánh Hòa, nhằm khẳng định chủ quyền trên quần đảo Trường Sa.

Phân biệt với các tổ chức thời kháng chiến:

• Mặt trận Việt Minh — tổ chức đoàn kết dân tộc thành lập năm 1941 để giành độc lập, không liên quan đến việc thực thi chủ quyền biển đảo năm 2007.
• Chiến khu Việt Bắc — căn cứ kháng chiến chống thực dân Pháp, không phải đơn vị hành chính được thành lập năm 2007.
• Mặt trận Liên Việt — tổ chức đoàn kết trong kháng chiến chống thực dân Pháp, không phải quyết định của Chính phủ về chủ quyền biển đảo.

Đại đoàn kết toàn dân tộc

Đại đoàn kết toàn dân tộc là nền tảng hội tụ và phát huy cao nhất sức mạnh của nhân dân, là sức mạnh để đất nước vượt qua khó khăn và phát triển. Đây là truyền thống quý báu có từ lâu đời của dân tộc Việt Nam, được Đảng Cộng sản Việt Nam kiên trì thực hiện và phát huy qua nhiều thời kì, không phải khởi nguồn từ thời kì Đổi mới.

Nền tảng của khối đại đoàn kết. Khối liên minh giữa giai cấp công nhân, giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo là nền tảng của khối đại đoàn kết. Sức mạnh đại đoàn kết được phát huy cao độ chính là nhờ sự lãnh đạo này.

Nguyên tắc thực hiện.

• Giải quyết hài hòa mối quan hệ lợi ích.
• Bảo đảm công bằng, bình đẳng giữa các dân tộc, tôn giáo, giai cấp và tầng lớp xã hội.
• Nêu cao ý thức trách nhiệm của mỗi cá nhân, cộng đồng đối với quốc gia, dân tộc.

Đường lối Đổi mới (1986)

Đổi mới là đường lối do Đảng Cộng sản Việt Nam đề ra tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI, họp tháng 12 năm 1986, nhằm đưa đất nước thoát khỏi khủng hoảng kinh tế – xã hội kéo dài. Đại hội VI là đại hội khởi xướng công cuộc Đổi mới; Đại hội V (năm 1982) vẫn theo mô hình cũ nên không phải nơi khởi xướng, còn Đại hội VII (năm 1991) và Đại hội VIII (năm 1996) chỉ tiếp tục, cụ thể hóa và phát triển đường lối đã đề ra.

Bối cảnh. Cuối những năm 1980, nền kinh tế rơi vào khủng hoảng kéo dài với lạm phát cao, sản xuất đình trệ và đời sống nhân dân khó khăn; nguyên nhân chủ yếu là cơ chế kế hoạch hóa tập trung, quan liêu, bao cấp kìm hãm tính năng động của sản xuất. Đổi mới là quá trình chuyển đổi dần dần, không đưa đất nước thoát khủng hoảng ngay trong một năm.

Trọng tâm. Đổi mới được tiến hành toàn diện nhưng trước hết là đổi mới tư duy kinh tế, lấy đổi mới kinh tế làm trọng tâm; đổi mới chính trị được thực hiện từng bước.

Nội dung cốt lõi. Chuyển nền kinh tế từ cơ chế kế hoạch hóa tập trung, bao cấp sang nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước, theo định hướng xã hội chủ nghĩa.

Các cặp dễ nhầm:

• Kế hoạch hóa tập trung, bao cấp — Nhà nước quyết định sản xuất, phân phối theo chỉ tiêu; đây là cơ chế bị Đổi mới từ bỏ, không phải nội dung đường lối 1986.
• Nhiều thành phần kinh tế — thừa nhận và khuyến khích kinh tế nhà nước, tập thể, tư nhân, cá thể cùng tồn tại và phát triển; kinh tế tư nhân không bị xóa bỏ.
• Cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước — thị trường được vận hành nhưng Nhà nước vẫn giữ vai trò quản lý vĩ mô, không buông bỏ hoàn toàn.
• Mở cửa, hội nhập — đa dạng hóa, đa phương hóa quan hệ đối ngoại, không đóng cửa nền kinh tế.
• Đổi mới chính trị — diễn ra từng bước, dưới sự lãnh đạo của Đảng, không thay thế vai trò lãnh đạo ấy.

Các chính sách tiêu biểu.

• Luật Đầu tư nước ngoài — ban hành năm 1987 sau Đại hội VI, nhằm thu hút vốn và công nghệ từ bên ngoài.
• Khoán 10 (Nghị quyết 10 của Bộ Chính trị, năm 1988) — giao đất ổn định, lâu dài cho hộ nông dân, hộ tự chủ sản xuất và gắn lợi ích với kết quả lao động, khuyến khích tăng sản lượng.
• Kết quả nông nghiệp — sau Đổi mới, Việt Nam từ tình trạng thiếu lương thực đã trở thành nước xuất khẩu gạo.
• Hội nhập — gia nhập ASEAN năm 1995, bình thường hóa quan hệ với Hoa Kỳ cùng năm, gia nhập WTO năm 2007.
• Giai đoạn khác, không phải Đổi mới — cải cách ruộng đất ở miền Bắc (1953–1956), hợp tác hóa nông nghiệp (thập niên 1950–1960), Hiệp định Paris (1973) và phong trào Đồng khởi (1959–1960) thuộc các giai đoạn trước.

Lưu ý khi làm bài. Phương án đúng thường là đổi mới toàn diện, trước hết là đổi mới kinh tế theo hướng kinh tế nhiều thành phần. Các phương án như giữ nguyên cơ chế cũ, xóa bỏ kinh tế ngoài quốc doanh, đóng cửa nền kinh tế, hay ưu tiên công nghiệp nặng bằng vốn vay đều sai.

Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN)

ASEAN (Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á) là tổ chức hợp tác khu vực, được thành lập ngày 8/8/1967 tại Băng Cốc (Thái Lan) khi các bên ký Tuyên bố Băng Cốc. Năm nước sáng lập là In-đô-nê-xi-a, Ma-lai-xi-a, Phi-líp-pin, Xin-ga-po và Thái Lan. Trụ sở Ban Thư ký ASEAN đặt tại Gia-các-ta (In-đô-nê-xi-a), nên cần phân biệt nơi ký văn kiện thành lập với nơi đặt trụ sở của tổ chức.

Số thành viên tăng dần qua từng giai đoạn. Bru-nây gia nhập năm 1984 và là thành viên thứ sáu. Việt Nam gia nhập năm 1995 và là thành viên thứ bảy. Lào và Mi-an-ma cùng gia nhập năm 1997. Cam-pu-chia gia nhập năm 1999 và là thành viên thứ mười của tổ chức vào thời điểm đó. Khi làm bài, cần nhớ mốc năm gắn với từng nước, vì các mốc này thường được dùng làm phương án nhiễu.

• thành viên sáng lập — nước tham gia ký Tuyên bố Băng Cốc năm 1967. Ví dụ: Thái Lan là thành viên sáng lập của ASEAN, còn Việt Nam thì không.
• thành viên thứ bảy — Việt Nam, gia nhập ngày 28/7/1995, sau Bru-nây (thành viên thứ sáu). Ví dụ: Năm 1995 đánh dấu Việt Nam trở thành thành viên thứ bảy của ASEAN.
• Tuyên bố Băng Cốc — văn kiện thành lập ASEAN năm 1967, không phải văn kiện thành lập Cộng đồng ASEAN năm 2015. Ví dụ: Tuyên bố Băng Cốc là nền tảng ban đầu của tổ chức.