Lao động, việc làm và bảo hiểm

Bảo hiểm và an sinh xã hội

Bảo hiểm là hình thức chia sẻ rủi ro: người tham gia đóng phí, quỹ bảo hiểm chi trả khi rủi ro xảy ra. Trong hệ thống bảo hiểm có hai nhóm chính: nhóm do Nhà nước tổ chức, không vì mục đích lợi nhuận (bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp), và nhóm do doanh nghiệp bảo hiểm kinh doanh vì lợi nhuận (bảo hiểm thương mại, bảo hiểm tài sản).

• Bảo hiểm y tế — loại hình do Nhà nước tổ chức, nhằm chăm sóc sức khỏe cho người dân; người tham gia được thanh toán một phần chi phí khám chữa bệnh theo quy định. Ví dụ: người đã đóng bảo hiểm y tế đi khám bệnh đúng tuyến sẽ được hỗ trợ chi phí.
• Bảo hiểm thất nghiệp — hỗ trợ người lao động khi mất việc làm, thông qua trợ cấp thất nghiệp và hỗ trợ tìm việc, không nhằm chăm sóc sức khỏe.
• Bảo hiểm xã hội bắt buộc — người lao động và người sử dụng lao động phải tham gia theo quy định.
• Bảo hiểm xã hội tự nguyện — do Nhà nước tổ chức, người tham gia được tự lựa chọn mức đóng phù hợp với thu nhập; được hưởng lương hưu và tử tuất, không hưởng trợ cấp thất nghiệp.
• Bảo hiểm thương mại, bảo hiểm tài sản — sản phẩm kinh doanh của doanh nghiệp bảo hiểm, có mục đích lợi nhuận, không do Nhà nước tổ chức để chăm sóc sức khỏe cho dân cư.

Trách nhiệm của người sử dụng lao động là đóng đầy đủ bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp cho người lao động theo quy định; việc này vừa thể hiện trách nhiệm pháp lý, vừa chia sẻ rủi ro và giảm gánh nặng hỗ trợ cho ngân sách nhà nước.

Người tham gia bảo hiểm xã hội có quyền khiếu nại, tố cáo khi cho rằng quyền và lợi ích hợp pháp của mình bị xâm phạm; ngược lại, đóng bảo hiểm đúng quy định và kê khai chính xác thông tin là nghĩa vụ bắt buộc, không phải quyền.

An sinh xã hội gồm nhiều chính sách khác nhau. Trợ giúp xã hội thường xuyên là hỗ trợ bằng tiền hoặc hiện vật định kỳ cho đối tượng yếu thế không có thu nhập ổn định và không thuộc diện hưởng bảo hiểm xã hội, ví dụ hỗ trợ sinh hoạt phí hàng tháng cho người cao tuổi không có lương hưu. Trợ giúp xã hội đột xuất là hỗ trợ khi gặp thiên tai, dịch bệnh, hỏa hoạn, không mang tính định kỳ. Bảo đảm dịch vụ xã hội cơ bản (y tế, giáo dục, nhà ở) và hỗ trợ việc làm, thu nhập là các chính sách an sinh khác, không phải hỗ trợ tiền định kỳ.

Lao động, việc làm và thất nghiệp

Lao động là hoạt động có mục đích, có ý thức của con người nhằm tạo ra của cải vật chất và tinh thần phục vụ nhu cầu đời sống xã hội. Cần phân biệt với các khâu khác của hoạt động kinh tế: trao đổi là chuyển đổi sản phẩm trên thị trường, phân phối là phân chia nguồn lực và sản phẩm giữa các chủ thể, tiêu dùng là sử dụng sản phẩm để thỏa mãn nhu cầu. Các khâu này đều không phải là sự tạo ra sản phẩm.

Thất nghiệp là tình trạng người lao động có nhu cầu làm việc nhưng không có việc làm. Hậu quả trực tiếp đối với người lao động là thu nhập từ lao động bị mất hoặc giảm sút, khiến đời sống gặp nhiều khó khăn. Thất nghiệp không tạo ra cơ hội cho người lao động.

Các loại thất nghiệp thường gặp:

• Thất nghiệp cơ cấu — xảy ra khi thay đổi cơ cấu kinh tế hoặc công nghệ làm giảm nhu cầu đối với một số ngành nghề. Ví dụ: sản xuất chuyển từ lao động thủ công sang tự động hóa khiến người lao động mất việc lâu dài.
• Thất nghiệp thời vụ — do tính chất mùa vụ của sản xuất, không do thay đổi công nghệ.
• Thất nghiệp tạm thời — xảy ra trong thời gian ngắn khi người lao động chuyển việc hoặc đang tìm việc mới.
• Thất nghiệp chu kì — gắn với giai đoạn suy thoái và phục hồi theo chu kỳ của nền kinh tế.

Bảo hiểm và an sinh xã hội

Khái niệm và các thành phần. An sinh xã hội là hệ thống chính sách của Nhà nước nhằm bảo đảm thu nhập và điều kiện sống tối thiểu cho người dân khi gặp rủi ro như ốm đau, thai sản, tai nạn, mất việc, già yếu hoặc không nơi nương tựa. Hệ thống gồm bảo hiểm xã hội, trợ giúp xã hội và ưu đãi xã hội. Quyền được bảo đảm an sinh xã hội là quyền cơ bản của công dân, được ghi trong Hiến pháp và gắn chặt với quyền lao động.

Trợ giúp xã hội và ưu đãi xã hội. Trợ giúp xã hội là hỗ trợ bằng tiền hoặc hiện vật cho người có hoàn cảnh khó khăn, không có thu nhập, không có người nuôi dưỡng, và không yêu cầu họ đóng góp trước; ví dụ trợ cấp hằng tháng cho người cao tuổi neo đơn, hỗ trợ học phí cho học sinh khó khăn, hỗ trợ nhà ở cho hộ nghèo. Ưu đãi xã hội là chính sách dành cho người có công với cách mạng, dựa trên công lao chứ không dựa trên việc đóng góp. Hai nhóm này do ngân sách nhà nước bảo đảm, khác với quỹ bảo hiểm xã hội.

Bản chất của bảo hiểm xã hội. Bảo hiểm xã hội là chính sách an sinh do Nhà nước tổ chức, quỹ hình thành chủ yếu từ đóng góp của người lao động và người sử dụng lao động, có hỗ trợ của Nhà nước. Bản chất là chia sẻ rủi ro trong cộng đồng: số đông cùng đóng góp để bù đắp một phần thu nhập cho người gặp rủi ro, khác với tiết kiệm cá nhân chỉ phục vụ chính người gửi.

Phân biệt với bảo hiểm thương mại. Bảo hiểm thương mại như bảo hiểm nhân thọ, bảo hiểm tài sản, bảo hiểm hàng hóa vận chuyển, bảo hiểm tai nạn du lịch là sản phẩm tự nguyện, giao kết theo thỏa thuận với doanh nghiệp bảo hiểm và có mục tiêu kinh doanh. Bảo hiểm xã hội bắt buộc do pháp luật quy định, mang tính an sinh và không nhằm mục đích lợi nhuận. Thiệt hại tài sản do cháy nổ ở nhà riêng hay khoản thua lỗ khi đầu tư chứng khoán là rủi ro thuộc bảo hiểm tài sản tự nguyện hoặc thuộc về cá nhân, không được bảo hiểm xã hội bắt buộc chi trả.

Đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc. Người lao động làm việc theo hợp đồng lao động không xác định thời hạn, hoặc theo hợp đồng xác định thời hạn từ đủ 1 tháng trở lên, ở cả khu vực nhà nước lẫn khu vực ngoài nhà nước, thuộc diện tham gia bắt buộc, không phụ thuộc vào tuổi tác hay sức khỏe. Người có hợp đồng lao động sáu tháng cũng thuộc diện này.

Người không có quan hệ lao động với người sử dụng lao động, như lao động tự do không có hợp đồng, người làm nội trợ, học sinh, hoặc người đã hưởng lương hưu, không thuộc diện bắt buộc. Những người này chỉ có thể tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện.

Bảo hiểm xã hội tự nguyện chỉ áp dụng cho đối tượng ngoài diện bắt buộc và chỉ có chế độ hưu trí và tử tuất, không có chế độ ốm đau hay thai sản. Vì vậy, người tự nguyện đóng không được hưởng trợ cấp thai sản.

Các chế độ của bảo hiểm xã hội bắt buộc. Gồm ốm đau, thai sản, tai nạn lao động – bệnh nghề nghiệp, hưu trí và tử tuất. Hưu trí và tử tuất là hai chế độ dài hạn, cũng thuộc bảo hiểm xã hội bắt buộc.

• Ốm đau: người đã đóng bảo hiểm nghỉ việc để điều trị có xác nhận của cơ sở y tế thì được hưởng trợ cấp. Mức trợ cấp tính theo mức tiền lương đóng bảo hiểm xã hội, không phải toàn bộ tiền lương thực tế nhận được.
• Thai sản: người lao động đã đóng đủ điều kiện được trợ cấp khi nghỉ sinh con theo quy định.
• Tai nạn lao động – bệnh nghề nghiệp: bị tai nạn trong quá trình làm việc thì được chi trả từ quỹ bảo hiểm xã hội. Chế độ này không đòi hỏi thời gian đóng tối thiểu như lương hưu, và tai nạn lao động không phải là điều kiện để rút bảo hiểm xã hội một lần.
• Hưu trí: lương hưu hằng tháng được hưởng khi đủ tuổi nghỉ hưu và đủ thời gian đóng, thường từ 20 năm trở lên. Chưa đủ thời gian đóng thì không được lương hưu hằng tháng. Khi nghi ngờ thời gian đóng bị thiếu, người lao động có quyền yêu cầu cơ quan bảo hiểm xã hội đối chiếu lại.
• Tử tuất: trợ cấp cho thân nhân khi người tham gia qua đời.

Bảo hiểm thất nghiệp và bảo hiểm y tế. Người lao động có hợp đồng lao động từ đủ 1 tháng trở lên phải tham gia bốn loại bảo hiểm bắt buộc gồm bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp và bảo hiểm tai nạn lao động – bệnh nghề nghiệp. Bảo hiểm thất nghiệp và bảo hiểm y tế cũng là bảo hiểm bắt buộc, không do ý muốn cá nhân quyết định.