Bầu cử và quyền tham gia quản lý nhà nước

Quyền tham gia quản lý nhà nước của công dân

Quyền tham gia quản lý nhà nước là quyền của công dân được trực tiếp hoặc thông qua đại diện tham gia xây dựng, góp ý và giám sát hoạt động của bộ máy nhà nước cũng như các vấn đề chung của đất nước và địa phương. Đây là quyền chính trị cơ bản, gắn với nguyên tắc nhân dân là chủ thể của quyền lực nhà nước, và được ghi nhận trong Hiến pháp 2013.

• Góp ý dự thảo văn bản — công dân đóng góp ý kiến vào dự thảo Hiến pháp, dự thảo luật và các văn bản quan trọng khác trước khi được thông qua.
• Kiến nghị, đề xuất — công dân nêu ý kiến với cơ quan nhà nước hoặc đại biểu Quốc hội, đại biểu Hội đồng nhân dân về chính sách quản lí, phát triển kinh tế - xã hội.
• Giám sát, phản biện — công dân theo dõi, phản ánh việc thực thi pháp luật và hoạt động của cán bộ, cơ quan nhà nước.

Việc công dân thuộc mọi dân tộc đều được góp ý dự thảo Hiến pháp là biểu hiện của quyền bình đẳng giữa các dân tộc trong lĩnh vực chính trị, vì góp ý Hiến pháp là hoạt động tham gia xây dựng thể chế nhà nước; văn hóa, kinh tế, lao động không phải phạm vi trực tiếp của hoạt động này.

Quyền tự do ngôn luận cho phép công dân bày tỏ quan điểm về các vấn đề chính trị, kinh tế, xã hội, trong đó có chính sách quản lí của Nhà nước. Khi công dân nêu kiến nghị với đại biểu Quốc hội về biện pháp quản lí một ngành, lĩnh vực, đó là thực hiện quyền tự do ngôn luận gắn với quyền tham gia quản lí nhà nước. Cần phân biệt với quyền tự do tiếp cận thông tin (tìm kiếm, tiếp nhận thông tin) và quyền được bảo đảm an toàn, bí mật thư tín hay đời sống riêng tư (bảo vệ thông tin cá nhân); các quyền này không nhằm mục đích góp ý chính sách.

Nguyên tắc bầu cử

Nguyên tắc bầu cử là những yêu cầu bắt buộc bảo đảm cuộc bầu cử dân chủ và công bằng. Luật Bầu cử Việt Nam quy định các nguyên tắc: phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín.

• Phổ thông — mọi công dân đủ điều kiện theo luật đều có quyền bầu cử, không phân biệt dân tộc, giới tính, thành phần xã hội.
• Bình đẳng — mỗi cử tri có một phiếu bầu với giá trị như nhau, không ai được có thêm phiếu hoặc bị hạn chế quyền bầu.
• Trực tiếp — cử tri tự mình viết và bỏ phiếu vào hòm phiếu; không được làm thay, ủy quyền hay bầu hộ người khác.
• Bỏ phiếu kín — cử tri bỏ phiếu ở nơi bảo đảm bí mật, không ai được can thiệp vào lựa chọn của mình.

Cử tri tự viết phiếu và tự bỏ phiếu là thực hiện đúng nguyên tắc trực tiếp; ngược lại, viết phiếu thay người khác hoặc tác động để người khác chọn ứng cử viên theo ý mình là vi phạm nguyên tắc này.

Vi phạm nguyên tắc bầu cử làm sai lệch ý chí thật của cử tri, khiến kết quả bầu cử không phản ánh đúng lựa chọn của nhân dân, nên làm giảm tính công bằng của cuộc bầu cử. Khi có vi phạm được báo cáo, người có trách nhiệm trong tổ bầu cử không được bỏ qua mà phải xem xét, xử lí theo quy định.

Điều kiện bầu cử và ứng cử

Quyền bầu cử và quyền ứng cử đều là quyền chính trị của công dân nhưng có điều kiện khác nhau, nên không được nhầm lẫn. Quyền bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp áp dụng từ đủ 18 tuổi trở lên. Quyền ứng cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân đòi hỏi đủ 21 tuổi trở lên, còn ứng cử Chủ tịch nước đòi hỏi đủ 45 tuổi trở lên. Vì vậy một người 19 hoặc 20 tuổi có thể đã có quyền bầu cử nhưng chưa có quyền ứng cử.

Điều kiện chung để có quyền bầu cử gồm có quốc tịch Việt Nam, đủ tuổi luật định, không thuộc trường hợp bị tước quyền bầu cử theo bản án hoặc quyết định của tòa án, và thường được ghi tên trong danh sách cử tri tại nơi cư trú. Công dân có quốc tịch Việt Nam, cư trú ổn định và đủ tuổi thì được bầu đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp.