Hiến pháp và quyền con người, quyền công dân

Quyền được bảo hộ tính mạng, sức khỏe

Hiến pháp năm 2013 ghi nhận quyền bất khả xâm phạm về thân thể, theo đó mọi người được pháp luật bảo hộ về tính mạng, sức khỏe, danh dự và nhân phẩm. Tính mạng là quyền quan trọng nhất của con người, nên không ai được tước đoạt tính mạng trái pháp luật; mọi hành vi giết người hoặc gây thương tích trái luật đều bị xử lý theo pháp luật hình sự.

Cần phân biệt rõ các quyền nhân thân được Hiến pháp ghi nhận, vì mỗi quyền bảo vệ một giá trị khác nhau:

• Bất khả xâm phạm về thân thể — không bị bắt, giam giữ, khám xét hay đối xử tàn độc khi không có căn cứ pháp luật. Ví dụ: không ai được bắt người nếu không có quyết định của cơ quan có thẩm quyền.
• Bảo hộ tính mạng, sức khỏe — Nhà nước và pháp luật ngăn chặn mọi hành vi đe dọa sự sống, làm tổn hại thể chất hoặc sức khỏe của người khác. Ví dụ: hành vi đánh người gây thương tật bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
• Bảo hộ danh dự, nhân phẩm — bảo vệ uy tín, phẩm giá của con người, khác với việc bảo vệ tính mạng. Ví dụ: hành vi bịa đặt, xúc phạm người khác bị xử lý theo pháp luật dân sự hoặc hành chính, tùy mức độ.

Khi gặp câu hỏi về việc không ai bị tước đoạt tính mạng trái luật, cần nhận ra đó là nội dung của quyền được pháp luật bảo hộ về tính mạng, sức khỏe, không phải quyền về danh dự hay chỗ ở.

Hiến pháp năm 2013 và thủ tục thông qua

Hiến pháp năm 2013 là đạo luật gốc, có hiệu lực pháp lý cao nhất trong hệ thống pháp luật Việt Nam; mọi văn bản pháp luật khác phải phù hợp với Hiến pháp. Quốc hội là cơ quan có quyền lập hiến, và việc thông qua Hiến pháp phải được thực hiện bằng biểu quyết, với yêu cầu có ít nhất 2/3 tổng số đại biểu Quốc hội tán thành.

Cơ chế biểu quyết theo tỷ lệ quy định này thể hiện nguyên tắc tập trung dân chủ trong hoạt động của hệ thống chính trị: các vấn đề quan trọng được bàn bạc tập thể, quyết định theo ý chí đa số, thiểu số phục tùng đa số, và đồng thời bảo đảm quyền được trình bày ý kiến trong thảo luận. Cần phân biệt với các nguyên tắc khác:

• Tập trung dân chủ — quyết định tập thể dựa trên đa số, có thảo luận dân chủ. Ví dụ: Quốc hội biểu quyết thông qua luật bằng đa số đại biểu theo quy định.
• Cá nhân lãnh đạo — một người quyết định các vấn đề trong phạm vi thẩm quyền của mình, không phải hình thức biểu quyết tập thể.
• Thiểu số quyết định — quyết định do nhóm ít người chi phối, trái với nguyên tắc đa số.
• Nhất nguyên chính trị — nói về một hệ tư tưởng, một định hướng chính trị chi phối đời sống xã hội, không mô tả cách thức biểu quyết của Quốc hội.

Vì vậy, khi Hiến pháp yêu cầu tỷ lệ tán thành cao như 2/3, đó là biểu hiện trực tiếp của việc quyết định theo ý chí đa số đã được xác định trước.

Bình đẳng giới

Bình đẳng giới là nam và nữ có vị trí, vai trò như nhau trong xã hội và gia đình, được hưởng quyền, thực hiện nghĩa vụ và được tạo cơ hội phát triển như nhau. Pháp luật về bình đẳng giới cấm phân biệt đối xử về giới, nhưng cho phép và khuyến khích các biện pháp thúc đẩy bình đẳng thực chất, nhằm thu hẹp khoảng cách giới đang tồn tại.

Cần phân biệt giữa biện pháp thúc đẩy bình đẳng và phân biệt đối xử theo giới tính:

• Biện pháp ưu tiên, hỗ trợ — nhằm giúp nhóm yếu thế về giới đạt được bình đẳng thực tế. Ví dụ: hỗ trợ tín dụng cho phụ nữ ở nông thôn, ưu tiên đào tạo, bồi dưỡng nâng cao năng lực cho lao động nữ.
• Phân biệt đối xử theo giới — dành lợi ích, ưu đãi hay hạn chế dựa trên giới tính của người lao động mà không có căn cứ hợp pháp. Ví dụ: đặt ưu đãi chỉ dựa trên việc doanh nghiệp sử dụng nhiều lao động nam là trái với tinh thần bình đẳng giới.
• Chế độ thai sản — pháp luật bảo hiểm xã hội quy định người cha cũng được hưởng chế độ khi vợ sinh con, nhằm chia sẻ trách nhiệm chăm sóc con giữa nam và nữ.

Khi đánh giá một việc làm có đúng pháp luật về bình đẳng giới hay không, cần xem nó nhằm thu hẹp khoảng cách giới hay tạo ra sự đối xử khác biệt bất lợi cho một giới.

Bình đẳng về quyền và nghĩa vụ của công dân

Công dân bình đẳng về quyền và nghĩa vụ nghĩa là mọi công dân, không phân biệt dân tộc, giới tính, tôn giáo, thành phần xã hội hay địa vị, đều có các quyền như nhau theo quy định của pháp luật và đều phải thực hiện các nghĩa vụ như nhau trước Nhà nước.

Để tránh nhầm lẫn, cần phân biệt rõ quyền và nghĩa vụ:

• Quyền của công dân — điều công dân được phép làm hoặc được hưởng, như tự do đi lại, cư trú, sử dụng tiếng nói và chữ viết của dân tộc mình, tiếp cận thông tin, hội họp, lập hội. Đây là phạm trù bình đẳng về quyền.
• Nghĩa vụ của công dân — điều công dân phải thực hiện, như tuân theo Hiến pháp và pháp luật, bảo vệ Tổ quốc, tham gia giữ gìn trật tự, an toàn xã hội, nộp thuế. Đây là phạm trù bình đẳng về nghĩa vụ.

Ví dụ: mọi công dân đều phải tham gia giữ gìn trật tự, an toàn xã hội khi có yêu cầu theo pháp luật, không có ngoại lệ dựa trên địa vị hay nơi cư trú. Ngược lại, việc được tự do đi lại là quyền, không phải nghĩa vụ, nên không thể dùng để chứng minh sự bình đẳng về nghĩa vụ trước pháp luật.

Quyền kinh tế, văn hóa, xã hội của công dân

Quyền kinh tế, văn hóa, xã hội là nhóm quyền cơ bản của công dân được Hiến pháp năm 2013 (Chương II) ghi nhận. Nhóm quyền này bảo đảm điều kiện vật chất và tinh thần để công dân lao động, học tập, sinh sống và phát triển. Phân biệt với hai nhóm còn lại: quyền chính trị (bầu cử, ứng cử, tham gia quản lý nhà nước) và quyền dân sự – nhân thân (bất khả xâm phạm thân thể, chỗ ở, tự do ngôn luận). Khi đề hỏi « quyền nào thuộc nhóm kinh tế, văn hóa, xã hội », cần xem quyền đó liên quan trực tiếp đến lao động, thu nhập, giáo dục, văn hóa hay an sinh hay không.

1. Quyền về kinh tế

• Quyền tự do kinh doanh — mọi người được kinh doanh trong những ngành, nghề mà pháp luật không cấm (Hiến pháp, Điều 33). Quyền này phải thực hiện trong khuôn khổ pháp luật, ví dụ phải đăng ký kinh doanh theo Luật Doanh nghiệp. Ví dụ: một người thợ may có nghề mở xưởng hợp pháp và ký hợp đồng với khách hàng là thực hiện quyền này.
• Quyền lao động và tự do lựa chọn việc làm — mọi người có quyền làm việc, tự do chọn nghề và việc làm (Hiến pháp, Điều 35). Ví dụ: tự nguyện nộp hồ sơ, ký hợp đồng lao động với một công ty là biểu hiện của quyền này.
• Quyền được nghỉ hằng năm có hưởng lương — người lao động làm đủ thời gian theo luật được nghỉ phép có trả lương, và thời gian làm việc càng dài thì số ngày nghỉ càng tăng theo quy định của Bộ luật Lao động. Tiền lương nghỉ phép không được công ty tự ý giữ lại.
• Quyền được trả lương và được bảo đảm mức lương tối thiểu vùng — lương không được thấp hơn mức tối thiểu vùng, kể cả khi hai bên thỏa thuận.
• Quyền sở hữu đất đai — đất đai thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước thống nhất quản lý (Hiến pháp, Điều 53). Công dân chỉ được quyền sử dụng đất theo quy định, không có quyền sở hữu tư nhân tuyệt đối đối với đất.

2. Quyền về văn hóa – giáo dục

• Quyền học tập — mọi công dân được học tập và hưởng nền giáo dục bình đẳng, không phân biệt dân tộc, giới tính, hoàn cảnh gia đình hay kinh tế (Hiến pháp, Điều 39). Giáo dục tiểu học thuộc chương trình phổ cập bắt buộc, nên trẻ đến tuổi được vào lớp Một và cha mẹ có trách nhiệm đưa con đến trường. Việc ép con nghỉ học hoặc từ chối học sinh vì lý do nghèo, giới tính là vi phạm quyền này.
• Quyền được học nghề — công dân được tham gia đào tạo nghề, kể cả chương trình do địa phương tổ chức miễn phí.
• Quyền hưởng thụ văn hóa — công dân được tham gia hoạt động văn hóa, thể thao (câu lạc bộ, biểu diễn, sinh hoạt cộng đồng) và thụ hưởng các giá trị văn hóa.

3. Quyền về xã hội – an sinh

• Bảo hiểm xã hội — người lao động có hợp đồng lao động thuộc diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, từ đó được hưởng các chế độ ốm đau, thai sản, hưu trí, tử tuất theo quy định. Đây là nghĩa vụ đóng và quyền hưởng đi cùng nhau, không phải việc tự nguyện.
• Quyền chăm sóc sức khỏe — được khám, chữa bệnh theo chính sách y tế của Nhà nước.
• Hỗ trợ nhà ở và an sinh — Nhà nước hỗ trợ nhà ở, an sinh cho đối tượng đáp ứng điều kiện theo chính sách và pháp luật, không phải quyền miễn phí vô điều kiện cho mọi công dân.
• Bảo vệ lao động nữ — người sử dụng lao động không được đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động với lao động nữ chỉ vì lý do đang mang thai.

Nghĩa vụ đi kèm quyền

• Nghĩa vụ nộp thuế — nộp thuế theo quy định của pháp luật thuế (Hiến pháp, Điều 47); việc nộp thuế không phải tự nguyện và không được miễn chỉ vì thu nhập thấp hay coi là việc tự chọn.
• Nghĩa vụ bảo vệ môi trường và di sản — công dân phải bảo vệ cây xanh, môi trường chung và di sản văn hóa; quyền sử dụng đất hay quyền kinh doanh không cho phép chặt cây xanh gây hại môi trường hay chiếm dụng đất công.
• Nguyên tắc chung — mọi quyền đều bị giới hạn bởi pháp luật và không được dùng để xâm hại lợi ích của người khác hay của Nhà nước. Gian dối (dùng giấy tờ giả để vay vốn), đăng tải thông tin sai sự thật, chiếm dụng đất công đều là vi phạm pháp luật, không phải thực hiện quyền.

Từ vựng cần nhớ

• tự do kinh doanh — quyền kinh doanh trong ngành nghề không bị cấm, phải tuân thủ pháp luật. Ví dụ: người có tay nghề mở cửa hàng may hợp pháp.
• giáo dục phổ cập — giáo dục bắt buộc đối với độ tuổi theo quy định, như tiểu học. Ví dụ: trẻ trong độ tuổi đi học phải được đến trường.
• an sinh xã hội — hệ thống chế độ bảo đảm đời sống khi ốm đau, thai sản, hưu trí, mất việc. Ví dụ: người về hưu nhận lương hưu khi đủ điều kiện.
• sở hữu toàn dân — tài sản thuộc về nhân dân, Nhà nước đại diện thống nhất quản lý. Ví dụ: đất đai ở Việt Nam.
• bảo hiểm xã hội bắt buộc — người lao động có hợp đồng lao động phải tham gia, không được tự ý từ chối. Ví dụ: công nhân nhà máy được đóng bảo hiểm do công ty thực hiện theo luật.