Hội nhập kinh tế và pháp luật quốc tế

Hội nhập kinh tế quốc tế và pháp luật quốc tế

Hội nhập kinh tế quốc tế là quá trình các quốc gia gắn kết nền kinh tế của mình với khu vực và thế giới thông qua thương mại, đầu tư, dịch vụ và các cam kết chung. Quá trình này đòi hỏi tuân thủ pháp luật quốc tế, vì các cam kết được thể hiện bằng điều ước quốc tế và các nguyên tắc được thừa nhận rộng rãi.

Lợi ích và rủi ro của hội nhập

• Cần thiết của hội nhập — hội nhập giúp thu hút vốn đầu tư quốc tế, mở rộng thị trường xuất khẩu và nhập khẩu, tạo thêm việc làm và nâng cao thu nhập.
• Gia tăng phụ thuộc — nền kinh tế phụ thuộc nhiều hơn vào khu vực và thế giới là một mặt rủi ro cần quản lí, không phải căn cứ chứng minh sự cần thiết của hội nhập.
• Thách thức đối với doanh nghiệp nội địa — nếu doanh nghiệp nội địa tham gia ít vào chuỗi cung ứng của các tập đoàn nước ngoài và tỉ lệ nội địa hóa thấp, nền kinh tế khó hưởng lợi đầy đủ từ hội nhập.
• Chính sách hỗ trợ — Nhà nước trực tiếp giải quyết vấn đề này bằng cách hỗ trợ vốn và công nghệ cho doanh nghiệp nội địa để nâng cao năng lực sản xuất.

Nguyên tắc của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO)

• Không phân biệt đối xử — gồm đối xử tối huệ quốc (MFN), tức là dành cho mọi thành viên những ưu đãi giống nhau như đã dành cho bất kì đối tác nào, và đối xử quốc gia, tức là hàng nhập khẩu được đối xử như hàng sản xuất trong nước.
• Thuế quan và khoản thu nội địa — việc áp dụng mức thuế nhập khẩu ngang nhau cho sản phẩm tương tự và việc không thu khoản nội địa cao hơn đối với hàng nhập khẩu là phù hợp với WTO.
• Trợ cấp xuất khẩu — trợ cấp để bán hàng ra nước ngoài với giá thấp hơn giá trong nước làm méo mó thương mại nên bị WTO hạn chế hoặc cấm.
• Phòng vệ thương mại — biện pháp chống phá giá tạm thời khi đã có kết luận sơ bộ về bán phá giá là được phép trong điều kiện nhất định.
• Ngoại lệ của MFN — thỏa thuận thương mại tự do song phương được chấp nhận là ngoại lệ của nguyên tắc tối huệ quốc khi đáp ứng điều kiện, nên việc ưu đãi trong nhóm không bị xem là vi phạm.

Các hình thức hiệp định thương mại

• Thỏa thuận thương mại ưu đãi (PTA) — chỉ dành ưu đãi thuế quan ở mức độ hạn chế cho một số mặt hàng.
• Hiệp định thương mại tự do (FTA) — giảm hoặc xóa bỏ thuế đối với phần lớn hàng hóa, mức độ liên kết cao hơn PTA.
• Hiệp định đối tác kinh tế — thuộc nhóm hiệp định có mức độ liên kết cao, ngoài ưu đãi thuế quan còn hợp tác trên nhiều lĩnh vực như đầu tư và chuyển giao công nghệ.

Trách nhiệm và hoạt động của doanh nghiệp

• Doanh nghiệp cần chủ động xây dựng chiến lược để tận dụng cơ hội hội nhập và không lệ thuộc vào đối tác nước ngoài.
• Tổ chức sản xuất, quản lí và tiêu thụ sản phẩm là nội dung của trách nhiệm kinh tế của doanh nghiệp.
• Tiếp nhận chuyển giao công nghệ giúp doanh nghiệp khắc phục hạn chế về công nghệ và nâng cao giá trị chuỗi liên kết.
• Khi xuất, nhập khẩu, doanh nghiệp phải tuân thủ pháp luật về thương mại, hải quan và xuất xứ hàng hóa; không được vận chuyển hàng hóa không rõ nguồn gốc xuất xứ.
• Hợp đồng thương mại quốc tế được xác lập trên cơ sở tự do giao kết, tự nguyện, bình đẳng; bên không giao hàng đúng hạn vi phạm nghĩa vụ và phải đền bù.
• Chủ tàu chịu trách nhiệm pháp lí đối với hành vi vi phạm pháp luật xảy ra trên tàu thuộc sở hữu của mình.

Mối quan hệ giữa pháp luật quốc tế và luật quốc gia

• Pháp luật quốc tế là cơ sở để xây dựng và hoàn thiện luật quốc gia; ví dụ, việc công bố đường cơ sở của Việt Nam dựa trên Công ước Luật Biển năm 1982 và luật trong nước.
• Không phải luật quốc gia quyết định nội dung của điều ước quốc tế, và pháp luật quốc tế không phụ thuộc vào luật trong nước.

Chế độ pháp lí trên biển

• Lãnh hải — rộng tối đa 12 hải lí tính từ đường cơ sở; vùng tiếp giáp lãnh hải nằm từ 12 đến 24 hải lí.
• Vùng tiếp giáp lãnh hải — quốc gia ven biển chỉ có quyền kiểm soát hạn chế, còn tàu nước ngoài vẫn được tự do hàng hải; tàu quân sự đi qua vùng này vẫn được tôn trọng.
• Quyền qua lại vô hại — tàu nước ngoài trong lãnh hải chỉ được qua lại vô hại theo Công ước Luật Biển năm 1982; việc dừng tàu để chuyển hàng buôn lậu không thuộc quyền này.
• Thẩm quyền thực thi — trong lãnh hải, quốc gia ven biển có quyền kiểm tra hành chính, tạm giữ và dẫn giải tàu nghi vi phạm pháp luật.

Quyền của người và cơ quan nước ngoài

• Quyền miễn trừ ngoại giao — viên chức ngoại giao được bất khả xâm phạm về nơi ở theo Công ước Viên năm 1961, nên khám xét nơi ở của họ là vi phạm pháp luật quốc tế.
• Người không quốc tịch — người không quốc tịch cư trú hợp pháp được hưởng nhiều quyền dân sự như công dân nhưng không đồng nhất hoàn toàn về quyền và nghĩa vụ.
• Phòng chống tội phạm quốc tế — quốc gia không cấp quyền cư trú cho người phạm tội ác quốc tế, vì đây là nguyên tắc hợp tác phòng chống tội phạm.

Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển 1982

Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS) là điều ước quốc tế nền tảng quy định chế độ pháp lý của các vùng biển, thềm lục địa và quyền của quốc gia trên biển. Việc xác định một vùng biển thuộc loại nào luôn bắt đầu từ đường cơ sở. Các chiều rộng được đo từ đường cơ sở này: phía trong là nội thủy, phía ngoài là lãnh hải và các vùng biển tiếp theo.

Các vùng biển và giới hạn chiều rộng tối đa:

• Nội thủy — vùng nước nằm ở phía trong đường cơ sở, tiếp giáp bờ biển. Quốc gia ven biển có chủ quyền đầy đủ như trên đất liền.
• Lãnh hải — rộng tối đa 12 hải lý tính từ đường cơ sở. Quốc gia có chủ quyền, nhưng tàu thuyền nước ngoài được quyền qua lại vô hại.
• Vùng tiếp giáp lãnh hải — rộng tối đa 24 hải lý tính từ đường cơ sở, nằm ngoài lãnh hải. Quốc gia chỉ có quyền kiểm soát nhằm ngăn ngừa và xử phạt vi phạm về hải quan, thuế, nhập cư và y tế.
• Vùng đặc quyền kinh tế — rộng tối đa 200 hải lý tính từ đường cơ sở.

Vùng đặc quyền kinh tế bao gồm cả lãnh hải và vùng tiếp giáp, nên khi tính phần riêng phải trừ đi. Phần vùng đặc quyền kinh tế nằm ngoài lãnh hải có chiều rộng tối đa là 200 - 12 = 188 hải lý. Phần nằm ngoài vùng tiếp giáp có chiều rộng tối đa là 200 - 24 = 176 hải lý.

Cách xác định vị trí: so sánh khoảng cách của điểm với các mốc trên. Điểm cách đường cơ sở 6 hải lý hoặc 9 hải lý nằm trong lãnh hải vì nhỏ hơn 12 hải lý. Điểm cách đường cơ sở 57 hải lý, nằm ngoài lãnh hải, vượt mốc 24 hải lý của vùng tiếp giáp nhưng còn trong mốc 200 hải lý, nên thuộc vùng đặc quyền kinh tế.

Trong vùng đặc quyền kinh tế, quốc gia ven biển có quyền chủ quyền để thăm dò, khai thác, bảo tồn và quản lý tài nguyên thiên nhiên ở vùng nước, đáy biển và lòng đất dưới đáy biển. Đây là quyền có giới hạn, không phải chủ quyền toàn vẹn như đối với lãnh thổ đất liền. Các quốc gia khác vẫn được hưởng tự do hàng hải và hàng không.

Khi hai quốc gia có bờ biển đối diện hoặc kề nhau, vùng đặc quyền kinh tế có thể chồng lấn. Việc phân định phải đạt được bằng thỏa thuận trên cơ sở luật quốc tế nhằm đạt giải pháp công bằng, không bên nào được đơn phương áp đặt ranh giới hay chiếm toàn bộ phần chồng lấn. Công bằng không đồng nghĩa với chia đều theo tỉ lệ chiều dài bờ biển. Đối với lãnh hải chồng lấn khi chưa có thỏa thuận, ranh giới là đường trung tuyến, tức tập hợp các điểm cách đều hai bờ đối diện. Để tính phần biển không thuộc lãnh hải của cả hai bên khi mỗi bên đều tuyên bố lãnh hải tối đa, ta lấy khoảng cách giữa hai bờ trừ đi tổng hai lãnh hải, ví dụ 26 - (12 + 12) = 2 hải lý.

Về giải quyết tranh chấp, các quốc gia phải giải quyết bằng biện pháp hòa bình như thương lượng hoặc trọng tài, và cấm đe dọa hoặc sử dụng vũ lực, kể cả để bảo vệ lợi ích kinh tế trên biển. Việc đưa hải quân buộc đối phương rút tàu là hành vi đe dọa hoặc sử dụng vũ lực, trái nguyên tắc này. Trong thời gian đàm phán, các bên chỉ được duy trì hiện trạng đã thỏa thuận và không được đơn phương khoan thăm dò tại vùng chồng lấn.

Hội nhập kinh tế quốc tế và pháp luật quốc tế

Hội nhập kinh tế quốc tế là quá trình các nền kinh tế mở cửa thị trường, phối hợp chính sách và phụ thuộc lẫn nhau. Biểu hiện tiêu biểu là ký kết và thực thi các cam kết thương mại song phương hoặc đa phương, tham gia các tổ chức như WTO, và ký hiệp định thương mại tự do (FTA). Các hành vi đóng cửa thị trường, bảo hộ toàn bộ sản xuất, tự cung tự cấp hoặc chỉ tiêu thụ nội địa đều đi ngược với xu hướng này. Việc tham gia các FTA và mở cửa thị trường theo đúng cam kết là biểu hiện rõ nhất của hội nhập.

Lợi ích chính của hội nhập đối với một nước đang phát triển:

• Mở rộng thị trường xuất khẩu và thu hút vốn, công nghệ, kinh nghiệm quản lý từ nước ngoài.
• Tham gia chuỗi giá trị toàn cầu nhờ giảm thuế quan và rào cản thương mại.
• Cạnh tranh tăng lên: doanh nghiệp trong nước không được miễn trừ cạnh tranh với hàng hóa nước ngoài. Hội nhập không làm quốc gia mất hoàn toàn quyền tự chủ, vì quốc gia vẫn điều chỉnh chính sách trong khuôn khổ cam kết đã ký.

Trong WTO, nguyên tắc đối xử tối huệ quốc (MFN) được quy định tại Điều I GATT 1994. Ưu đãi thương mại mà một thành viên dành cho hàng hóa của một nước phải được áp dụng ngay lập tức và vô điều kiện cho hàng hóa tương tự của mọi thành viên WTO khác. Nước nhập khẩu đã dành mức thuế thấp cho một thành viên thì phải dành mức đó cho các thành viên còn lại, trừ các ngoại lệ mà WTO cho phép như FTA hay liên minh thuế quan. Việc giữ mức thuế cao hơn đối với một thành viên chỉ vì họ là thành viên WTO là không hợp lệ. Nguyên tắc này áp dụng cho mọi thành viên, không phải chỉ cho nhóm nước đang phát triển.

Về pháp luật điều ước, theo nguyên tắc pacta sunt servanda, điều ước đã ký phải được thực hiện một cách thiện chí. Quốc gia không được viện dẫn luật nội bộ hay chủ quyền nội bộ để biện minh cho việc không thực hiện cam kết. Khi bên kia đơn phương thay đổi chính sách trái cam kết tham khảo, cách xử lý hợp lệ là đề nghị đàm phán theo cơ chế đã thỏa thuận, rồi mới đưa tranh chấp ra trọng tài nếu cần.