Vi phạm pháp luật và trách nhiệm pháp lí

Các loại trách nhiệm pháp lí

Trách nhiệm pháp lí là hậu quả bất lợi mà cá nhân hoặc tổ chức vi phạm pháp luật phải gánh chịu, được Nhà nước áp dụng bằng các biện pháp cưỡng chế theo quy định của pháp luật. Pháp luật được áp dụng bình đẳng với mọi công dân, không phân biệt địa vị xã hội hay nghề nghiệp, nên ai vi phạm pháp luật đều phải chịu trách nhiệm pháp lí.

Khi xác định loại trách nhiệm, trước hết cần xác định hành vi thuộc lĩnh vực nào (hình sự, hành chính, dân sự hay quan hệ nội bộ), rồi mới chọn loại trách nhiệm tương ứng. Có bốn loại trách nhiệm chính: trách nhiệm hình sự, trách nhiệm hành chính, trách nhiệm dân sự và trách nhiệm kỉ luật. Một hành vi có thể đồng thời phát sinh nhiều loại trách nhiệm.

• Trách nhiệm hình sự — áp dụng với hành vi cấu thành tội phạm theo Bộ luật Hình sự, tức là hành vi nguy hiểm cho xã hội ở mức cao. Hành vi khống chế, giam giữ người trái pháp luật gây hậu quả nghiêm trọng, hoặc bịa đặt thông tin sai sự thật xâm hại nghiêm trọng danh dự người khác, đều bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Đe dọa dùng vũ lực trả thù người tố cáo cũng là hành vi bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Tổ chức cho người khác trốn khỏi nơi giam giữ là tội phạm hình sự. Hành vi giam giữ, đánh đập người khác gây thương tích là xâm phạm quyền bất khả xâm phạm về sức khỏe, tính mạng; tự ý kiểm tra và xóa dữ liệu điện thoại của người khác là xâm phạm quyền bảo đảm an toàn, bí mật của công dân. Với người chưa thành niên phạm tội, việc xử lí chủ yếu nhằm giáo dục, cải tạo, phù hợp với đặc điểm lứa tuổi.
• Trách nhiệm hành chính — áp dụng với vi phạm hành chính, tức hành vi có lỗi, xâm phạm quy tắc quản lí nhà nước nhưng chưa đến mức cấu thành tội phạm. Hình thức xử phạt thường gặp là cảnh cáo và phạt tiền. Lấn chiếm đất thuộc sở hữu toàn dân với quy mô chưa đến mức tội phạm thường bị xử phạt hành chính. Không đội mũ bảo hiểm khi điều khiển xe mô tô là vi phạm hành chính trong trật tự an toàn giao thông. Vi phạm quy tắc quản lí nhà nước có mức nguy hiểm thấp hơn tội phạm thì người vi phạm phải chịu trách nhiệm hành chính.
• Trách nhiệm dân sự — áp dụng khi vi phạm nghĩa vụ hợp đồng hoặc gây thiệt hại về tài sản, nhân thân; người vi phạm thường phải bồi thường hoặc khắc phục thiệt hại. Vi phạm dân sự xâm phạm các quan hệ tài sản và quan hệ nhân thân; quan hệ nhân thân gắn với các giá trị như danh dự, nhân phẩm, uy tín, họ tên, hình ảnh. Người nhận đặt cọc rồi không thực hiện đúng thỏa thuận về hợp đồng dịch vụ phải chịu trách nhiệm dân sự; nếu hành vi đó còn gây hậu quả nghiêm trọng cho sức khỏe người khác thì còn bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Làm hỏng tài sản của người khác phát sinh nghĩa vụ bồi thường dân sự.
• Trách nhiệm kỉ luật — là trách nhiệm trong nội bộ cơ quan, tổ chức, đơn vị đối với người vi phạm nội quy, kỉ luật lao động, thường áp dụng với cán bộ, công chức, viên chức hoặc người lao động. Kỉ luật không áp dụng đối với công dân ngoài quan hệ công tác, lao động; người lao động tự do không thuộc quan hệ lao động nên không chịu trách nhiệm kỉ luật.

Một hành vi có thể gây ra nhiều loại trách nhiệm. Vi phạm quản lí khoáng sản, gây sạt lở làm thiệt hại tài sản của người dân thì vừa bị xử phạt hành chính, vừa phải bồi thường dân sự. Lừa dối để chiếm đoạt tài sản bị truy cứu trách nhiệm hình sự, đồng thời người vi phạm phải hoàn trả hoặc bồi thường số tài sản đã chiếm đoạt theo trách nhiệm dân sự.

Về quyền hạn áp dụng, việc ra quyết định xử phạt hay lập biên bản xử phạt là hoạt động áp dụng pháp luật của cơ quan nhà nước hoặc người có thẩm quyền; công dân thông thường không có thẩm quyền này dù đang có tranh chấp với người khác.