Quyền bầu cử và ứng cử

Nguyên tắc bầu cử

Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp được tiến hành theo bốn nguyên tắc: phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín. Đây là những tiêu chuẩn bảo đảm kết quả bầu cử phản ánh đúng ý chí của cử tri. Cần phân biệt các nguyên tắc này với những thuật ngữ dễ nhầm như ủy quyền, gián tiếp, trung gian hay đại diện, vì đây không phải là nguyên tắc bầu cử.

• Phổ thông — mọi công dân đủ điều kiện theo luật đều có quyền bầu cử, không phân biệt dân tộc, giới tính, tôn giáo, thành phần hay địa vị xã hội. Pháp luật chỉ hạn chế quyền này trong những trường hợp cụ thể do luật quy định. Ví dụ: một công nhân đủ 18 tuổi, không thuộc diện bị hạn chế, vẫn có quyền đi bầu như mọi công dân khác.
• Bình đẳng — mỗi cử tri có một phiếu bầu và các phiếu có giá trị ngang nhau; không ai có thêm phiếu hay phiếu có trọng số lớn hơn người khác. Ví dụ: một giáo viên và một cán bộ xã đều chỉ được bỏ một lá phiếu như nhau.
• Trực tiếp — cử tri tự mình ghi phiếu và tự mình bỏ phiếu vào hòm phiếu, không ủy quyền và không nhờ người khác thực hiện thay. Việc bỏ phiếu thay người vắng mặt là vi phạm nguyên tắc này. Cử tri tự viết phiếu rồi tự bỏ vào hòm phiếu là biểu hiện rõ nhất của nguyên tắc trực tiếp. Ủy quyền cho người khác đi bầu thay mình là hành vi bị cấm, không phải một hình thức hợp pháp của bầu cử.
• Bỏ phiếu kín — cử tri đánh dấu phiếu trong buồng kín, không để người khác biết lựa chọn của mình và không ai được can thiệp vào nội dung phiếu. Nhờ nguyên tắc này, cử tri mới độc lập lựa chọn người mình tín nhiệm. Công khai nội dung đã viết trên phiếu bầu làm lộ lựa chọn của cử tri, nên vi phạm nguyên tắc này.