Công nghiệp và năng lượng

Phát triển công nghiệp Việt Nam

Công nghiệp nước ta đã hình thành cơ cấu ngành khá đa dạng, gồm khai thác nhiên liệu, điện, cơ khí, hóa chất, vật liệu xây dựng, dệt may và chế biến lương thực, thực phẩm. Cơ cấu này vẫn đang chuyển dịch theo hướng hiện đại hóa.

Trình độ kĩ thuật của nhiều ngành còn trung bình hoặc lạc hậu, nên không phải ngành nào cũng hiện đại. Công nghiệp cũng phân bố chưa đồng đều, tập trung ở đồng bằng và các đô thị lớn. Ở vùng núi, công nghiệp có quy mô nhỏ và phân tán theo các điểm tài nguyên, vì địa hình chia cắt, giao thông khó khăn và dân cư thưa thớt.

Chất lượng sản phẩm công nghiệp phụ thuộc chủ yếu vào trình độ kĩ thuật của sản xuất. Đầu tư theo chiều sâu, đổi mới thiết bị và công nghệ giúp tăng năng suất, độ chính xác và tiêu chuẩn chất lượng. Đào tạo lao động và nhu cầu thị trường là điều kiện hỗ trợ hoặc định hướng, không phải yếu tố tác động trực tiếp nhất.

Đa dạng hóa sản phẩm nhằm đáp ứng tốt hơn nhu cầu đa dạng và thay đổi của thị trường trong và ngoài nước, đồng thời giảm rủi ro khi nhu cầu một loại sản phẩm giảm. Xuất khẩu có thể là kết quả gián tiếp, không phải mục đích chủ yếu.

Trung tâm công nghiệp lớn thường đa ngành và có giá trị sản xuất cao, còn trung tâm quy mô nhỏ chỉ có một số ngành. Khi so sánh quy mô các trung tâm, cần đọc Atlat để xác định giá trị sản xuất.

• Trung tâm ven biển — thường gắn với cảng biển và nguồn lợi biển; Rạch Giá nằm sát vịnh Thái Lan, còn Cần Thơ, Biên Hòa, Long Xuyên nằm sâu trong đất liền bên các sông lớn.
• Ngành đóng tàu — gắn với cảng biển và cơ khí; tiêu biểu là Hải Phòng và Cẩm Phả (Quảng Ninh).
• Luyện kim đen và luyện kim màu — tập trung ở đô thị lớn đa ngành như TP. Hồ Chí Minh, hoặc nơi có khoáng sản như Thái Nguyên với luyện kim đen.
• Cơ khí — trung tâm đa ngành của Đồng bằng sông Cửu Long như Cần Thơ có cơ khí phục vụ nông nghiệp.
• Chế biến và thủy hải sản — Hạ Long gắn với vùng biển Đông Bắc; Bến Tre có nghề nuôi trồng và chế biến thủy sản phát triển.

Ngành sản xuất giày dép dựa vào thế mạnh lao động, thị trường và chính sách, sản phẩm chủ yếu hướng tới xuất khẩu. Ngành áp dụng công nghệ mới và tự động hóa để nâng chất lượng và sức cạnh tranh. Hạn chế lớn là phụ thuộc nhiều vào nguyên, phụ liệu nhập khẩu.

Công nghiệp năng lượng Việt Nam

Công nghiệp năng lượng gồm điện (thủy điện, nhiệt điện, các nguồn khác), khai thác dầu khí và than. Sản lượng điện nước ta tăng qua các năm để đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế.

• Thủy điện — dựa vào địa hình dốc và nguồn nước dồi dào nên phát triển ở miền núi, Tây Nguyên và Duyên hải Nam Trung Bộ. Thủy điện Hòa Bình nằm trên sông Đà, phụ lưu của sông Hồng, và có công suất lớn nhất trong nhóm được so sánh.
• Nhà máy thủy điện theo vùng — Sê San 3 nằm trên sông Sê San thuộc Tây Nguyên; Xê Xan 3A thuộc Kon Tum; Cần Đơn nằm trên sông Bé ở Bình Phước; Vĩnh Sơn (Bình Định), Hàm Thuận - Đa Mi (Bình Thuận) và A Vương (Quảng Nam) thuộc Duyên hải Nam Trung Bộ.
• Nhiệt điện — dùng nhiên liệu đốt, trong đó than đá là nguồn quan trọng và tập trung nhiều ở Quảng Ninh. Nhà máy đặt gần nguồn than như Uông Bí (Quảng Ninh) giúp giảm chi phí vận chuyển nhiên liệu. Nhiệt điện Cà Mau dùng khí tự nhiên.
• Dầu khí — khai thác chủ yếu ở thềm lục địa phía Nam (bể Cửu Long, Nam Côn Sơn), không diễn ra ở khu vực đồi núi trên đất liền. Khí khai thác cung cấp nhiên liệu cho các nhà máy nhiệt điện như Phú Mỹ và Cà Mau; dầu khí phục vụ cả sản xuất trong nước chứ không chỉ xuất khẩu.
• Ý nghĩa của công nghiệp dầu khí ở Đông Nam Bộ — tạo ra sản phẩm có giá trị cao, là động lực thúc đẩy phát triển kinh tế của vùng.

Trong cơ cấu sản lượng điện theo thành phần kinh tế, khu vực kinh tế Nhà nước chiếm tỉ trọng lớn nhất nhưng có xu hướng giảm; kinh tế ngoài Nhà nước tăng nhanh; khu vực có vốn đầu tư nước ngoài chiếm tỉ trọng nhỏ. Khi nhận xét, cần so sánh tỉ lệ của từng thành phần giữa hai năm.

Kỹ năng đọc biểu đồ: biểu đồ kết hợp cột và đường với giá trị tuyệt đối theo năm thể hiện quy mô sản lượng; biểu đồ tròn hoặc cột chồng 100% thể hiện cơ cấu; muốn đánh giá tốc độ tăng trưởng phải tính theo năm gốc.

Để tính số lần tăng của sản lượng, lấy giá trị năm sau chia cho giá trị năm gốc, rồi làm tròn theo yêu cầu của đề bài.

Công nghiệp chế biến nông sản

Công nghiệp chế biến nông sản gồm ba nhóm chính: chế biến sản phẩm trồng trọt, chế biến sản phẩm chăn nuôi và chế biến thủy sản. Việc phân nhóm dựa vào nguồn nguyên liệu ban đầu.

• Chế biến sản phẩm trồng trọt — lương thực, chè, cà phê, mía đường, rượu bia. Ví dụ: chè búp khô được chế biến từ búp chè thu hoạch từ cây trồng; rượu bia sản xuất từ gạo, ngô, đại mạch, mía.
• Chế biến sản phẩm chăn nuôi — sữa hộp, thịt hộp, các sản phẩm từ nguyên liệu chăn nuôi.
• Chế biến thủy sản — nước mắm (chế biến từ cá), thủy hải sản chế biến. Tôm đông lạnh là sản phẩm của khai thác, nuôi trồng thủy sản, không thuộc nhóm chế biến sản phẩm trồng trọt.

Công nghiệp chế biến cà phê phân bố chủ yếu ở Tây Nguyên, nơi có vùng nguyên liệu lớn nhất, giúp giảm chi phí vận chuyển và bảo quản.

Công nghiệp chế biến sữa phát triển mạnh ở Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh chủ yếu nhờ thị trường tiêu thụ rộng lớn. Lao động kĩ thuật, cơ sở vật chất và giao thông vận tải là các nhân tố bổ trợ, mang tính thứ yếu.

Trung tâm chế biến lương thực, thực phẩm được phân theo quy mô lớn, vừa và nhỏ. Hải Phòng là trung tâm có quy mô lớn trong nhóm này; Bảo Lộc và Phan Thiết là các trung tâm có quy mô nhỏ.

Chuyển dịch cơ cấu công nghiệp

Chuyển dịch cơ cấu công nghiệp là sự thay đổi tỉ trọng của các ngành, nhóm ngành và loại sản phẩm công nghiệp trong tổng giá trị sản xuất công nghiệp, theo hướng hiện đại, nâng cao giá trị và hiệu quả. Ở nước ta, xu hướng chính là tăng tỉ trọng công nghiệp chế biến, tăng tỉ trọng sản phẩm chất lượng cao và giảm tỉ trọng công nghiệp khai thác thô.

• Chuyển dịch theo hướng hiện đại — tăng tỉ trọng sản phẩm có hàm lượng kĩ thuật, giá trị gia tăng cao. Ví dụ: sản phẩm chế biến sâu thay cho xuất khẩu nguyên liệu thô.
• Sản phẩm chất lượng thấp — tăng tỉ trọng loại này đi ngược xu hướng nâng cao giá trị, nên không phải hướng chuyển dịch.
• Thích nghi với cơ chế thị trường — cần xây dựng cơ cấu ngành linh hoạt, điều chỉnh nhanh theo nhu cầu thị trường; đầu tư chiều sâu và đổi mới thiết bị là biện pháp nâng năng lực nhưng không phải biện pháp chủ yếu để thích nghi trực tiếp.

Cơ cấu công nghiệp hiện nay chuyển dịch để phù hợp hơn với yêu cầu của thị trường trong nước và quốc tế; sản phẩm không chỉ phục vụ tiêu dùng trong nước mà còn xuất khẩu mạnh. Việc đầu tư không ưu tiên các vùng núi cao mà tập trung chủ yếu ở đồng bằng và trung du.

Khu công nghiệp

Khu công nghiệp là khu vực tập trung các xí nghiệp công nghiệp và dịch vụ phục vụ sản xuất, có ranh giới địa lí xác định và do Thủ tướng Chính phủ quyết định thành lập. Khu công nghiệp chuyên sản xuất công nghiệp và không có dân cư sinh sống như đô thị hay làng xã, nên không phải là một điểm dân cư.

• Chuyên sản xuất công nghiệp — hoạt động chủ yếu là sản xuất, chế biến; khác với khu dân cư hay khu đô thị.
• Ranh giới xác định — có diện tích và phạm vi được quy hoạch rõ ràng.
• Thẩm quyền thành lập — do Chính phủ, cụ thể là Thủ tướng Chính phủ, quyết định.

Khác với chuyển dịch cơ cấu, việc hình thành khu công nghiệp là biện pháp thực hiện công nghiệp hóa, không phải hướng chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế.

Vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ

Vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ có nhiều trung tâm công nghiệp với các ngành khác nhau. Các trung tâm như Bắc Ninh, Phúc Yên (Vĩnh Phúc), Hưng Yên chủ yếu phát triển cơ khí, điện tử, dệt may và chế biến; còn ngành đóng tàu tập trung ở Quảng Ninh.

• Đóng tàu — ngành gắn với vị trí ven biển, có cảng nước sâu; trung tâm tiêu biểu là Hạ Long thuộc Quảng Ninh.
• Cơ khí, điện tử — tập trung ở các trung tâm thuộc đồng bằng sông Hồng, không gắn với ngành đóng tàu.
• Khi làm bài — cần xác định đúng ngành của từng trung tâm, không gán ngành của trung tâm này cho trung tâm khác.

Vùng kinh tế trọng điểm

Vùng kinh tế trọng điểm là vùng đóng vai trò đầu tàu trong phát triển kinh tế, tập trung phần lớn tiềm lực kinh tế của cả nước và hội tụ nhiều thế mạnh về tự nhiên, kinh tế – xã hội.

• Hình thành — các vùng này được hình thành trong thời kỳ đổi mới, từ cuối những năm 1990, nên không có lịch sử lâu đời.
• Ranh giới — đã được điều chỉnh, bổ sung qua các giai đoạn để phù hợp với thực tiễn phát triển.
• Thế mạnh — kết hợp vị trí địa lí, tài nguyên và nguồn lao động, cơ sở hạ tầng tương đối tốt.

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế lãnh thổ

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế lãnh thổ là sự thay đổi trong phân bố và tổ chức không gian của các hoạt động kinh tế. Biểu hiện tiêu biểu là hình thành các khu công nghiệp, khu chế xuất và các trung tâm kinh tế mới.

• Khác với chuyển dịch cơ cấu ngành — chuyển dịch ngành nói về tỉ trọng các ngành (nông nghiệp, công nghiệp – xây dựng, dịch vụ); chuyển dịch lãnh thổ nói về nơi phân bố các hoạt động đó.
• Khác với chuyển dịch cơ cấu thành phần kinh tế — thành phần kinh tế (nhà nước, ngoài nhà nước, đầu tư nước ngoài) là cách phân loại theo hình thức sở hữu và quản lí, không phải theo không gian.
• Ví dụ — tăng tỉ trọng ngành thủy sản là biểu hiện của chuyển dịch cơ cấu ngành, không phải chuyển dịch lãnh thổ.