Nông nghiệp

Cây công nghiệp Việt Nam

Cây công nghiệp là nhóm cây cung cấp nguyên liệu cho công nghiệp chế biến, được chia thành cây công nghiệp hàng năm và cây công nghiệp lâu năm dựa trên thời gian sinh trưởng và thu hoạch.

• Cây công nghiệp hàng năm — có thời gian sinh trưởng ngắn, được gieo trồng và thu hoạch trong một năm hoặc một vụ, như mía, lạc, đậu tương, bông, đay.
• Cây công nghiệp lâu năm — có thời gian sinh trưởng kéo dài, sau một lần trồng cho thu hoạch trong nhiều năm, như cà phê, cao su, chè, hồ tiêu, điều, dừa.

Cây công nghiệp lâu năm có giá trị xuất khẩu cao và mang lại hiệu quả kinh tế lớn cho người sản xuất, nên đây là nhóm giữ vai trò quan trọng trong nông nghiệp hàng hóa. Cà phê, cao su, hồ tiêu và điều tập trung nhiều ở Tây Nguyên và Đông Nam Bộ, nơi có đất badan, đất xám và khí hậu cận xích đạo với mùa khô rõ rệt. Điều được phát triển mạnh ở Đông Nam Bộ, đặc biệt ở Bình Phước. Cao su được trồng nhiều ở Đông Nam Bộ, trong đó Bình Phước là tỉnh có diện tích và sản lượng lớn trong vùng. Dừa được trồng nhiều ở các tỉnh ven biển thuộc Đồng bằng sông Cửu Long, như Trà Vinh, nhờ đất phù sa, khí hậu nóng ẩm và nguồn nước ngọt thuận lợi. Ở Bến Tre, diện tích cây công nghiệp lâu năm (chủ yếu là dừa) lớn hơn diện tích cây công nghiệp hàng năm. Khi so sánh hai nhóm giữa các tỉnh đồng bằng, cần đối chiếu kí hiệu trên Atlat vì nhiều tỉnh có cây hàng năm chiếm ưu thế. Khi số liệu có nhiều mốc năm và cần thể hiện tốc độ tăng trưởng của các đại lượng, biểu đồ đường là dạng phù hợp nhất, như với xuất khẩu hạt tiêu, cà phê hay diện tích và sản lượng chè theo thời gian. Biểu đồ cột chỉ so sánh độ lớn tại từng mốc, biểu đồ tròn và biểu đồ miền thiên về cơ cấu, còn biểu đồ kết hợp dùng khi hai đại lượng khác đơn vị nhưng không làm nổi bật tốc độ tăng. Khác đơn vị chưa đủ để chọn biểu đồ kết hợp; cần xét mục tiêu thể hiện. Khi nhận xét biến động diện tích giữa hai năm, phải đọc đúng chiều tăng hay giảm của từng loại cây trên biểu đồ, không suy đoán theo kinh nghiệm. Trong giai đoạn 2010 - 2018, diện tích cà phê và cao su tăng, còn diện tích điều giảm. Năng suất cây trồng bằng sản lượng chia cho diện tích. Khi đề yêu cầu tính mức tăng năng suất giữa hai năm, cần đổi về cùng đơn vị (1 tấn = 10 tạ), tính năng suất từng năm rồi lấy năm sau trừ năm trước và làm tròn theo yêu cầu.

Cây lương thực và sản xuất lúa

Cây lương thực, đặc biệt là lúa, chiếm tỉ trọng lớn nhất trong cơ cấu diện tích gieo trồng của nước ta, vì lúa gạo là cây trồng truyền thống gắn với nhu cầu lương thực của dân cư. Sản xuất lúa theo mùa vụ gồm lúa đông xuân, lúa hè thu (hoặc thu đông) và lúa mùa; mỗi vụ có thời gian gieo cấy và điều kiện khí hậu, thời tiết khác nhau.

• Diện tích và sản lượng — là hai đại lượng khác nhau; diện tích tăng chưa chắc sản lượng tăng cùng mức. Khi nhận xét, phải đọc số liệu của từng vụ theo từng năm và tách rõ mức tăng, giảm tuyệt đối với tốc độ tăng.
• Tỉ trọng (cơ cấu) — là phần chiếm trong tổng. Tỉ trọng của một vụ giảm không đồng nghĩa với sản lượng vụ đó giảm về mặt tuyệt đối, vì tổng sản lượng có thể thay đổi.

Đồng bằng sông Hồng có đất phù sa màu mỡ do sông Hồng và sông Thái Bình bồi đắp, nguồn nước dồi dào và truyền thống thâm canh lúa nước, nên thuận lợi để trồng lúa gạo. Để vừa thể hiện quy mô tổng diện tích vừa thể hiện cơ cấu theo mùa vụ tại hai thời điểm, dùng biểu đồ tròn; biểu đồ đường và biểu đồ miền không thể hiện rõ cơ cấu của từng thành phần chỉ với hai năm. Sản xuất lúa gạo hiện nay đã chuyển sang sản xuất hàng hóa: sản phẩm vừa tiêu thụ trong nước vừa xuất khẩu với khối lượng lớn, và lúa được trồng không chỉ ở đồng bằng mà còn ở trung du và một số khu vực miền núi có điều kiện thích hợp.

Tổ chức lãnh thổ nông nghiệp

Tổ chức lãnh thổ nông nghiệp là việc phân bố, bố trí các loại cây trồng, vật nuôi và hình thành các vùng sản xuất trên lãnh thổ sao cho phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế và xã hội.

• Mở rộng diện tích đất nông nghiệp — biện pháp trực tiếp là khai khẩn đất hoang, đồi núi trọc để đưa vào sản xuất. Canh tác hợp lí, đa dạng cây trồng và bón phân thích hợp chỉ nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất và năng suất, không làm tăng diện tích đất nông nghiệp.
• Vùng chuyên canh — là nơi tập trung sản xuất một hoặc một số loại nông sản trên quy mô lớn. Ý nghĩa chủ yếu là tạo khối lượng nông sản hàng hóa lớn, đáp ứng nhu cầu chế biến và xuất khẩu.
• Mục đích chuyên canh — việc hình thành vùng chuyên canh cây công nghiệp hàng năm như mía, lạc ở Bắc Trung Bộ nhằm khai thác tiềm năng đất đai, khí hậu, tạo nguyên liệu ổn định cho công nghiệp chế biến và tăng thu nhập cho người dân.
• Chuyên canh cây ăn quả — ở Trung du và miền núi phía Bắc, mục đích chủ yếu là sản xuất hàng hóa quy mô lớn, thuận lợi cho xuất khẩu và nâng cao hiệu quả kinh tế. Bảo vệ môi trường và phát triển bền vững là mục tiêu chung, không phải mục đích chủ yếu của chuyên canh.

Khi so sánh cơ cấu cây trồng giữa các tỉnh trên Atlat, các tỉnh Tây Nguyên thường có cây công nghiệp lâu năm chiếm ưu thế, còn tỉnh đồng bằng có thể có cây công nghiệp hàng năm lớn hơn; cần xác định đúng kí hiệu từng loại cây.

Chăn nuôi Việt Nam

Chăn nuôi nước ta đang phát triển theo hướng sản xuất hàng hóa, dịch vụ thú y có nhiều tiến bộ và cơ sở thức ăn được đảm bảo hơn nhờ công nghiệp chế biến thức ăn. Sản phẩm chăn nuôi hiện nay chủ yếu phục vụ nhu cầu tiêu dùng trong nước, chưa phải chủ yếu dành cho xuất khẩu. Khó khăn chủ yếu của chăn nuôi là dịch bệnh có nguy cơ lan rộng trên diện rộng, còn công nghiệp chế biến sản phẩm chăn nuôi còn hạn chế nên đầu ra và giá trị sản phẩm khó ổn định. Đàn bò phân bố khá tập trung ở Bắc Trung Bộ, duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên, nên khi so sánh số lượng bò giữa các tỉnh trên Atlat cần đối chiếu số liệu theo từng tỉnh. Chăn nuôi gia cầm chịu tác động mạnh của nhu cầu và giá cả trên thị trường về thịt và trứng, nên quy mô và cơ cấu sản xuất thay đổi theo thị trường.

Đa dạng hóa nông nghiệp

Đa dạng hóa nông nghiệp là phát triển nhiều loại cây trồng, vật nuôi và sản phẩm khác nhau, trái với hướng chuyên canh tập trung vào một hoặc một số loại sản phẩm.

• Mục đích — khai thác hợp lí sự phong phú, đa dạng của tự nhiên, phân tán rủi ro khi giá cả của một mặt hàng nông sản biến động bất lợi, sử dụng tốt hơn nguồn lao động và tạo thêm việc làm.
• Giải pháp khai thác nông nghiệp nhiệt đới — phân bố cây, con phù hợp với điều kiện sinh thái và phát triển nông sản xuất khẩu là giải pháp chủ yếu. Thâm canh, bảo quản và trao đổi sản phẩm chỉ là giải pháp hỗ trợ.

Thế mạnh nông nghiệp đồi núi

Khu vực đồi núi nước ta có đất feralit trên các cao nguyên và sườn núi, khí hậu phân hóa theo độ cao, nên thuận lợi để phát triển cây lâu năm như chè, cà phê, cao su và cây ăn quả. Đồng cỏ rộng ở một số vùng núi tạo điều kiện chăn nuôi gia súc lớn như trâu, bò. Trồng cây lương thực hàng năm như lúa và chăn nuôi gia cầm không phải là thế mạnh chủ yếu của đồi núi.