Dân cư, lao động và đô thị

Nguồn lao động Việt Nam

Nguồn lao động là bộ phận dân số trong độ tuổi lao động có khả năng tham gia lao động. Khi học đặc điểm nguồn lao động, cần nắm cả ưu thế lẫn hạn chế, vì đề thường hỏi nhận xét đúng trong các ý ngược nhau.

• Số lượng dồi dào — nguồn lao động đông và tăng nhanh trong giai đoạn trước, là thế mạnh về nguồn lực con người. Ví dụ: Nguồn lao động của vùng đông dân rất lớn nhưng chưa chắc đã có việc làm đủ.
• Phẩm chất và kinh nghiệm — người lao động cần cù, sáng tạo, có kinh nghiệm sản xuất nông nghiệp lâu đời, tiếp thu khoa học kĩ thuật nhanh, nên có khả năng hội nhập quốc tế.
• Chất lượng đang nâng lên — chất lượng nguồn lao động ngày càng được cải thiện nhờ giáo dục, đào tạo và dạy nghề.

Hạn chế chủ yếu là trình độ chuyên môn, kĩ thuật còn thấp, tỉ lệ lao động qua đào tạo chưa cao. Đây là nguyên nhân chủ yếu khiến năng suất lao động xã hội còn thấp, hơn là do cơ sở hạ tầng hay cơ cấu kinh tế. Tác phong công nghiệp của người lao động còn đang được rèn luyện.

Phân bố lao động không đều: lao động tập trung đông ở đồng bằng và đô thị, còn vùng trung du, miền núi thiếu lao động. Sự chênh lệch này gây khó khăn lớn nhất cho việc bố trí, phân bổ và sử dụng có hiệu quả nguồn lao động giữa các vùng.

Vấn đề việc làm nan giải ở một số vùng đông dân như Đồng bằng sông Hồng chủ yếu do kinh tế còn chậm phát triển, đặc biệt là công nghiệp và dịch vụ chưa đủ sức thu hút lao động, chứ không phải do khai thác tài nguyên quá mức.

Cơ cấu lao động theo thành phần kinh tế thay đổi chủ yếu do phát triển kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế, làm khu vực ngoài nhà nước và khu vực có vốn đầu tư nước ngoài mở rộng và thu hút thêm lao động.

Khi đọc biểu đồ cơ cấu lao động theo ngành qua các năm, cần so sánh cả số lượng tuyệt đối lẫn tỉ trọng. Tổng số lao động có việc làm không nhất thiết tăng; tỉ trọng của từng ngành có thể tăng hoặc giảm khác với số lượng của ngành đó. Trong giai đoạn gần đây, tỉ trọng lao động nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản giảm, còn lao động dịch vụ và công nghiệp - xây dựng tăng.

Tỉ lệ (%) lao động của một ngành được tính bằng số lao động của ngành đó chia cho tổng số lao động có việc làm, rồi nhân với 100; khi làm tròn phải giữ đúng số chữ số thập phân đề yêu cầu.

Lao động thành thị làm việc ở nhiều khu vực kinh tế, gồm công nghiệp - xây dựng, dịch vụ và một bộ phận trong nông, lâm, thủy sản; không chỉ tập trung trong một ngành. Lao động thành thị chiếm tỉ trọng nhỏ hơn lao động nông thôn và tăng chậm hơn.

Đô thị Việt Nam

Đô thị nước ta rất đa dạng về quy mô và chức năng. Theo quy định hiện hành, đô thị được phân thành các loại đặc biệt, I, II, III, IV và V, căn cứ vào quy mô dân số, mật độ dân cư và vai trò kinh tế - xã hội. Phần lớn đô thị có quy mô nhỏ và vừa, đô thị loại đặc biệt chỉ có số lượng rất ít.

Đô thị nước ta phân bố chủ yếu ở đồng bằng và ven biển, không tập trung ở vùng đồi núi hay cao nguyên. Mật độ dân cư ở đô thị thường cao, không thưa thớt.

Đô thị là trung tâm tập trung công nghiệp, dịch vụ, đào tạo, lao động và vốn đầu tư. Nhờ đó, đô thị có nhiều lao động kĩ thuật và là động lực thúc đẩy tăng trưởng kinh tế của vùng và cả nước.

Đô thị tiêu thụ mạnh hàng hóa vì tập trung đông dân và dân cư có thu nhập, chất lượng sống cao, nhu cầu tiêu dùng đa dạng. Cần phân biệt nguyên nhân (đông dân, nhu cầu lớn) với điều kiện hỗ trợ (cơ sở hạ tầng, giao thông) và hệ quả (dịch vụ phát triển).

Tỉ lệ dân thành thị nước ta còn thấp chủ yếu do kinh tế phát triển chậm, công nghiệp và dịch vụ còn hạn chế, việc làm phi nông nghiệp ít tập trung ở đô thị, nên quá trình đô thị hóa diễn ra chậm.

Đô thị hóa có tác động tích cực đối với dân cư: tạo nhiều việc làm trong công nghiệp và dịch vụ, tăng thu nhập và cải thiện chất lượng cuộc sống, điều kiện y tế, giáo dục. Đô thị hóa thường đi kèm lối sống đô thị và làm mức sinh giảm, chứ không làm tăng mức sinh.

• Tỉ lệ dân thành thị — bằng số dân thành thị chia cho số dân toàn tỉnh (hoặc vùng), nhân với 100. Khi so sánh, phải so tỉ lệ chứ không so số dân thành thị tuyệt đối; tỉnh có dân số nhỏ hơn vẫn có thể có tỉ lệ dân thành thị cao hơn.
• Tỉnh lị và đô thị trung tâm — đô thị thường là tỉnh lị, trung tâm kinh tế - xã hội của tỉnh. Ví dụ trên Atlat: Đà Lạt (Lâm Đồng), Tuy Hòa (Phú Yên), Gia Nghĩa (Đắk Nông), Kon Tum (Kon Tum), Pleiku (Gia Lai), Hội An (Quảng Nam), Phan Thiết (Bình Thuận), Quảng Ngãi (Quảng Ngãi).
• Quy mô đô thị ở trung du, miền núi — Thái Nguyên là trung tâm kinh tế - xã hội lớn của trung du và miền núi Bắc Bộ, có quy mô dân số lớn hơn các đô thị miền núi nhỏ như Bắc Kạn, Cao Bằng, Nghĩa Lộ.

Lưu ý: đơn vị hành chính đã được sắp xếp lại, nên khi làm bài cần đối chiếu với Atlat và cách phân chia đang áp dụng.

Dân số Việt Nam

Dân số nước ta có quy mô lớn, thuộc nhóm nước đông dân trên thế giới, và số lượng dân số luôn thay đổi theo thời gian chứ không cố định. Dân số tăng liên tục qua các năm, dù tốc độ tăng đã giảm.

Cơ cấu tuổi dân số đang có xu hướng già hóa, tức tỉ lệ người cao tuổi tăng dần.

Dân số phân bố không đều giữa các vùng. Mật độ dân số rất cao ở Đồng bằng sông Hồng và Đông Nam Bộ, còn Tây Bắc và Tây Nguyên có mật độ thấp. Dân cư nông thôn vẫn chiếm tỉ lệ lớn, còn tỉ lệ dân thành thị tăng dần cùng quá trình đô thị hóa.

Nước ta có nhiều dân tộc cùng sinh sống, nên dân số không chỉ được xét về quy mô mà còn về thành phần dân tộc.

• Mật độ dân số — bằng dân số chia cho diện tích; từ đó có thể suy ra dân số bằng mật độ nhân với diện tích, đơn vị phải thống nhất (ví dụ người/km²).

Đặc điểm dân tộc Việt Nam

Nước ta là quốc gia đa dân tộc, có 54 dân tộc, trong đó dân tộc Kinh chiếm đa số, khoảng 85% dân số cả nước. Mỗi dân tộc có ngôn ngữ, phong tục và bản sắc văn hóa riêng, làm cho văn hóa dân tộc rất đa dạng.

Các dân tộc ít người cư trú chủ yếu ở trung du và miền núi (như Tây Bắc, Đông Bắc, Tây Nguyên, Bắc Trung Bộ), không tập trung ở đồng bằng. Mức sống của một bộ phận dân tộc ít người còn thấp do điều kiện tự nhiên khó khăn và kinh tế chậm phát triển.

Làng nghề truyền thống Việt Nam

Làng nghề truyền thống là nơi có hoạt động sản xuất thủ công lâu đời, gắn với nguồn nguyên liệu, lao động và kinh nghiệm tại địa phương. Làng nghề thường hình thành và tồn tại ở nông thôn đồng bằng, trung du có dân cư đông đúc.

Làng nghề không phổ biến ở thành thị, nơi tập trung công nghiệp hiện đại và dịch vụ; cũng không tập trung ở hải đảo hay miền núi vì dân cư thưa và điều kiện sản xuất hạn chế.

Gia tăng dân số tự nhiên và thực tế

Gia tăng dân số tự nhiên bằng tỉ suất sinh thô trừ tỉ suất chết thô. Hai tỉ suất này thường tính theo đơn vị phần nghìn (‰), và 1% = 10‰, nên khi so sánh với đơn vị phần trăm phải đổi đơn vị trước. Ví dụ: tỉ suất sinh 15‰, tỉ suất chết 6‰ thì gia tăng tự nhiên là 15 - 6 = 9‰ = 0{,}9\%.

Gia tăng dân số cơ học bằng tỉ suất nhập cư trừ tỉ suất xuất cư. Giá trị này có thể âm khi số người chuyển đi lớn hơn số người chuyển đến.

Gia tăng dân số thực tế bằng tổng gia tăng tự nhiên và gia tăng cơ học. Khi gia tăng cơ học âm, gia tăng thực tế nhỏ hơn gia tăng tự nhiên; khi gia tăng cơ học âm đủ lớn, gia tăng thực tế có thể thấp hơn nhiều so với gia tăng tự nhiên.

Đô thị Việt Nam

Đô thị là nơi tập trung đông dân cư, chủ yếu hoạt động công nghiệp, xây dựng và dịch vụ, có cơ sở hạ tầng và mật độ dân cư cao hơn nông thôn. Quá trình tăng số dân thành thị và mở rộng các đô thị được gọi là đô thị hóa. Chỉ tiêu cơ bản để đo mức độ đô thị hóa là tỉ lệ dân thành thị trong tổng dân số.

Tỉ lệ dân thành thị được tính bằng dân thành thị chia cho tổng dân số, rồi nhân 100%: \text{Tỉ lệ} = \dfrac{\text{Dân thành thị}}{\text{Tổng dân số}} \times 100\%. Nếu đề cho dân thành thị và dân nông thôn riêng, tổng dân số là tổng hai số đó. Ví dụ, vùng có 15 triệu dân, trong đó 6 triệu sống ở thành thị, thì tỉ lệ dân thành thị là 6 \div 15 \times 100\% = 40\%.

Dân nông thôn bằng tổng dân số trừ dân thành thị, và tỉ lệ dân nông thôn bằng 100% trừ tỉ lệ dân thành thị. Trong ví dụ trên, dân nông thôn là 9 triệu người, chiếm 60%.

Khi so sánh các vùng, phải so sánh tỉ lệ đã tính chứ không so số dân thành thị tuyệt đối, vì vùng có số dân thành thị lớn nhất chưa chắc có tỉ lệ cao nhất.

Khi so sánh một chỉ tiêu giữa hai thời điểm, mức thay đổi của tỉ lệ được tính bằng điểm phần trăm (hiệu của hai tỉ lệ), không phải phần trăm của tỉ lệ cũ: tỉ lệ từ 40% lên 50% là tăng 10 điểm phần trăm.

Dân nông thôn bằng tổng dân số nhân với (100% trừ tỉ lệ thành thị), nên khi tỉ lệ thành thị tăng, dân nông thôn có thể giảm dù tổng dân số tăng.

Tốc độ đô thị hóa là mức tăng nhanh hay chậm của dân thành thị theo thời gian; trình độ đô thị hóa là mức tập trung dân cư đô thị hiện có, đo bằng tỉ lệ dân thành thị. Ở nước ta, đô thị hóa diễn ra nhanh nhưng trình độ còn thấp, nên không thể coi trình độ đô thị hóa cao chỉ vì tốc độ nhanh. Đô thị hóa là quá trình diễn ra chủ yếu ở đô thị, không phải ở nông thôn.

Đặc điểm đô thị hóa ở nước ta hiện nay:

• Số dân thành thị tăng liên tục — dân cư đô thị tăng qua các năm, tập trung chủ yếu ở các đô thị lớn.
• Trình độ còn thấp — tỉ lệ dân thành thị chưa đạt 70% tổng dân số và thấp hơn mức trung bình của thế giới; dân cư vẫn sống chủ yếu ở nông thôn.
• Đô thị quy mô vừa và nhỏ là chủ yếu — số đô thị lớn còn ít; đô thị phân bố tập trung ở đồng bằng và ven biển, không đều giữa các vùng, nên không thể nói mạng lưới đô thị phân bố đều.
• Gắn với công nghiệp hóa — công nghiệp và dịch vụ ở đô thị tạo việc làm phi nông nghiệp và thu hút lao động từ nông thôn, nên đô thị hóa không tách rời công nghiệp hóa.