Khí hậu, sông ngòi và đất

Khí hậu Việt Nam

Khí hậu Việt Nam mang tính nhiệt đới ẩm gió mùa, nhưng phân hóa theo vĩ độ, độ cao địa hình và hướng gió. Khi làm bài, trước hết cần xác định địa điểm thuộc vùng khí hậu nào trên Atlat, rồi suy ra đặc điểm nhiệt và mưa.

Biên độ nhiệt và vĩ độ. Biên độ nhiệt độ trung bình năm là hiệu giữa nhiệt độ trung bình của tháng nóng nhất và tháng lạnh nhất trong năm. Biên độ này phụ thuộc chủ yếu vào vĩ độ. Phần lãnh thổ phía Nam (từ dãy Bạch Mã trở vào) gần xích đạo, nhận bức xạ Mặt Trời ổn định quanh năm nên nhiệt độ trung bình năm trên 25°C, biên độ nhỏ và nền nhiệt thiên về khí hậu cận xích đạo. Miền Bắc có mùa đông lạnh do gió mùa Đông Bắc, nên nhiệt độ tháng I thấp hơn rõ rệt so với phía Nam, còn tháng VII Hà Nội không thấp hơn TP. Hồ Chí Minh. Vì vậy Hà Nội có nhiệt độ trung bình năm thấp hơn và biên độ nhiệt năm lớn hơn. Chênh lệch nhiệt độ giữa tháng I và tháng VII nhỏ nhất ở các trạm gần xích đạo như Cà Mau, và lớn hơn ở trạm miền Bắc và vùng núi cao. Muốn tính biên độ nhiệt năm của một trạm từ bảng số liệu, lấy nhiệt độ tháng cao nhất trừ tháng thấp nhất, không lấy trung bình cộng. Trạm trên cao nguyên như Đà Lạt có biên độ nhỏ vì nhiệt độ ổn định quanh năm do độ cao.

Vùng khí hậu. Điện Biên Phủ thuộc vùng Tây Bắc Bộ, Thanh Hóa thuộc Bắc Trung Bộ, Lạng Sơn thuộc Đông Bắc Bộ. Đà Lạt trên cao nguyên Lâm Viên thuộc Tây Nguyên. Các vùng được xác định theo ranh giới trên bản đồ khí hậu Atlat.

Chế độ mưa và mùa mưa. Theo quy ước thường dùng, mùa mưa là các tháng có lượng mưa trên 100 mm. Khi so sánh lượng mưa theo kiểu 'gấp mấy lần', phải tính tỉ số bằng phép chia, không suy đoán theo cảm tính. Vùng núi phía Bắc như Sa Pa mưa tập trung vào mùa hạ, tháng VIII thường là tháng mưa lớn nhất. Trong tháng VIII, Sa Pa có lượng mưa lớn hơn hẳn các trạm duyên hải miền Trung như Đồng Hới, Đà Nẵng, Nha Trang, vì các trạm này có mưa lệch về cuối năm. Duyên hải Nam Trung Bộ có mùa mưa lệch về cuối năm, do gió hướng đông bắc, dải hội tụ nhiệt đới, bão và áp thấp nhiệt đới mang mưa vào; gió Tây khô nóng thì gây khô hạn. Mùa mưa khác nhau theo hướng đón gió: Đà Lạt trên Tây Nguyên đón gió mùa Tây Nam nên mùa mưa bắt đầu từ tháng IV. Tây Bắc Bộ mưa sớm hơn (khoảng tháng V) nhờ gió mùa Tây Nam và địa hình đón gió, còn Bắc Trung Bộ mưa muộn hơn (khoảng tháng IX) do gió đông bắc kết hợp địa hình Trường Sơn. Hai vùng núi Tây Bắc và Đông Bắc có mùa khác nhau chủ yếu do gió từ hướng tây nam và gió từ hướng đông bắc kết hợp với địa hình. So sánh hai trạm có mùa mưa khác nhau như Quy Nhơn (mưa lớn cuối năm) và Cà Mau (mưa lớn mùa hạ): tháng mưa lớn nhất của mỗi trạm thường không cùng tháng, nên phải lấy tháng cực đại của từng trạm rồi mới tính hiệu.

Vị trí nội chí tuyến. Nước ta nằm trong vùng nội chí tuyến nên chịu tác động của gió Tín phong hoạt động quanh năm, thổi từ áp cao cận chí tuyến về áp thấp xích đạo. Góc nhập xạ ở nước ta lớn nhưng vẫn thay đổi theo mùa.

Chế độ nhiệt Bắc và Nam. Miền Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ gần chí tuyến Bắc hơn, mùa đông chịu gió mùa Đông Bắc lạnh và có địa hình núi nên nhiệt thấp, biên độ lớn. Miền Nam Trung Bộ và Nam Bộ gần xích đạo hơn nên nhiệt cao và ổn định. Vị trí vĩ độ, các loại gió và địa hình là nguyên nhân chủ yếu tạo nên sự khác biệt này.

Hệ thống sông Việt Nam

Sông ngòi Việt Nam gồm các hệ thống lớn như sông Hồng, sông Thái Bình, sông Cả, sông Mã, sông Đồng Nai, sông Cửu Long và sông Thu Bồn. Khi xác định một sông thuộc hệ thống nào, cần nhìn lưu vực trên Atlat: sông chính cùng các phụ lưu, nhánh thuộc cùng một lưu vực.

• Lưu vực — Trong bốn hệ thống Hồng, Đồng Nai, Cả và Mã, lưu vực sông Hồng lớn nhất, còn lưu vực sông Mã nhỏ nhất.
• Phụ lưu — Sông Chu là phụ lưu lớn của sông Mã, còn sông Đà thuộc hệ thống sông Hồng; sông Cầu và sông Thương thuộc hệ thống sông Thái Bình.
• Cửa sông — Sông Cả (sông Lam) đổ ra biển qua cửa Hội ở Nghệ An.
• Hồ chứa — Hồ Trị An được xây trên sông Đồng Nai, nên thuộc lưu vực hệ thống sông Đồng Nai.
• Trạm thủy văn — Cần Thơ nằm trên sông Hậu, nhánh của sông Mê Công thuộc hệ thống sông Cửu Long.
• Hướng chảy — Sông Hồng chảy theo hướng tây bắc – đông nam, phù hợp với hướng các dãy núi chính ở Tây Bắc và Bắc Bộ.
• Vị trí tương đối — Sông Bến Hải là ranh giới tạm thời ở vĩ tuyến 17 thuộc tỉnh Quảng Trị. Sông Quảng Trị (Thạch Hãn) nằm về phía nam sông Bến Hải, còn sông Ngàn Sâu, sông Mã và sông Đà nằm về phía bắc.

Tính chất nhiệt đới ẩm gió mùa của sông ngòi. Tính chất này thể hiện rõ nhất ở chế độ nước thay đổi theo mùa: mùa mưa nước lớn, mùa khô nước cạn. Lưu vực, độ dốc lòng sông và hướng chảy chủ yếu do địa hình và cấu trúc địa chất quy định.

Xói mòn và bảo vệ đất đồi núi

Xói mòn đất ở đồi núi diễn ra mạnh do độ dốc lớn và mưa nhiều, tập trung theo mùa; nước chảy tràn cuốn trôi lớp đất mặt. Biện pháp hạn chế xói mòn tiêu biểu là làm ruộng bậc thang: các bậc nằm ngang trên sườn dốc làm giảm độ dốc, giữ nước và giữ đất.

Ruộng bậc thang có tác dụng chống xói mòn, không có chức năng ngăn hạn mặn, ngăn lũ quét hay chống ngập úng, vì các nhiệm vụ đó thuộc về công trình khác.

• Thâm canh, tăng vụ, bón phân — Nhằm tăng năng suất trên diện tích đang canh tác, không trực tiếp ngăn dòng chảy làm xói mòn đất dốc.

Gió phơn và nhiệt độ sườn núi

Gió phơn là gió ẩm vượt qua dãy núi. Ở sườn đón gió, không khí ẩm bốc lên, ngưng tụ và mưa; khi xuống sườn khuất gió, không khí trở nên khô và nóng lên. Vì vậy sườn khuất gió thường khô và nóng hơn, còn sườn đón gió mưa nhiều hơn.

Quy ước tính nhiệt thường dùng: không khí khô đi xuống tăng khoảng 1°C mỗi 100 m, còn không khí ẩm bốc lên đã bão hòa giảm khoảng 0,6°C mỗi 100 m. Bài toán chênh lệch nhiệt độ hai sườn ở cùng một độ cao phải tính độ giảm trên sườn đón gió và độ tăng trên sườn khuất gió, rồi lấy hiệu.

Sườn khuất gió là nơi thường mưa ít, vì phần lớn hơi ẩm đã rơi xuống ở sườn đón gió.

Gió phơn Tây Nam hoạt động từ đầu mùa hạ, làm đồng bằng ven biển Trung Bộ có thời tiết khô nóng.

Đất feralit và quá trình feralit

Quá trình feralit diễn ra trong điều kiện nhiệt ẩm cao và mưa nhiều: các bazơ và silic bị rửa trôi mạnh, còn oxit sắt và oxit nhôm tích tụ lại. Nhờ đó đất có màu đỏ vàng và phản ứng chua. Đất feralit là nhóm đất đặc trưng của nước ta, phân bố rộng nhất ở vùng đồi núi thấp.

Điều kiện hình thành đất feralit gồm khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng ẩm, mưa nhiều và đá mẹ axit ở đồi núi rộng.

Đất feralit dễ suy thoái khi mưa lớn gây rửa trôi và xói mòn, nên cần bảo vệ đất, bố trí canh tác phù hợp chứ không chỉ đẩy mạnh thâm canh, tăng vụ trên đất dốc.

Mùn ở đai cận nhiệt đới trên núi xuất hiện nhiều hơn vì nhiệt độ thấp làm quá trình phân hủy chất hữu cơ diễn ra chậm lại, không phải nhanh hơn.

Dòng biển ở Biển Đông

Phương pháp đường chuyển động dùng các đường hoặc mũi tên có hướng để biểu hiện hướng vận động của đối tượng như dòng biển, luồng gió hay hướng di dân. Vì vậy hướng dòng biển trên bản đồ được thể hiện bằng phương pháp này.

Các phương pháp khác có chức năng khác: bản đồ – biểu đồ thể hiện số liệu trên nền bản đồ, khoanh vùng thể hiện phạm vi phân bố, còn kí hiệu thể hiện vị trí và quy mô của đối tượng điểm.

Dòng biển ở Biển Đông đổi hướng theo mùa do gió mùa: mùa đông dòng lạnh chảy xuống phía nam, mùa hạ dòng nóng chảy lên phía bắc.

Biện pháp cải tạo độ phì đất nông nghiệp

Tăng độ phì cho đất nông nghiệp ở đồng bằng chủ yếu bằng bón phân hữu cơ như phân chuồng, phân xanh, rơm rạ vùi để bổ sung chất mùn. Mùn giúp cải thiện cấu trúc đất, tăng khả năng giữ nước và giữ chất dinh dưỡng.

Các biện pháp như làm ruộng bậc thang, đào hố vảy cá, trồng cây theo băng dùng để chống xói mòn trên đất dốc vùng đồi núi, không phải biện pháp tăng độ phì cho đất đồng bằng.

Khí hậu Việt Nam

Khí hậu Việt Nam mang tính chất nhiệt đới ẩm gió mùa: nhiệt độ trung bình năm trên 20°C ở phần lớn lãnh thổ, độ ẩm không khí lớn và lượng mưa nhiều. Ba biểu hiện này thể hiện rõ nhất tính chất nhiệt đới ẩm gió mùa, còn mùa đông lạnh và khô không có ở toàn bộ lãnh thổ.

Khí hậu hình thành do vị trí nội chí tuyến kết hợp với hoạt động của gió mùa. Vào mùa đông, gió mùa Đông Bắc xuất phát từ áp cao lục địa phương Bắc (khối khí lạnh và khô) thổi về, chi phối chủ yếu miền Bắc, làm mùa đông lạnh và ít mưa; ở đồng bằng có mưa phùn. Tín phong bán cầu Nam không phải luồng gió chi phối thời tiết miền Bắc mùa đông.

Vào mùa hạ, gió mùa Tây Nam từ Bắc Ấn Độ Dương mang nhiều hơi nước đến và gây mưa lớn. Gió mùa Đông Bắc chủ yếu hoạt động từ khoảng cuối thu đến đầu xuân, còn từ tháng 5 đến tháng 10 là thời kỳ chủ yếu của gió mùa Tây Nam, nên không được nhầm hai mùa gió.

Gió mùa Đông Bắc hoạt động mạnh nhất ở Bắc Bộ, khiến miền Bắc có mùa đông lạnh; Nam Bộ chịu ảnh hưởng yếu, nhiệt độ cao quanh năm, nên không phải nơi lạnh và mưa nhiều nhất cả nước. Vì vậy miền Bắc và Nam Bộ khác nhau rõ rệt về nhiệt độ mùa đông.

Trung Bộ, nhờ dãy Trường Sơn đón gió Đông Bắc, có mưa lớn chủ yếu vào thu – đông; Nam Bộ và Tây Nguyên có mùa mưa vào mùa hạ theo gió mùa Tây Nam. Gió Tây khô nóng hoạt động chủ yếu vào mùa hạ và làm nhiệt độ tăng lên, không làm nhiệt độ hạ thấp vào mùa đông.

Bắc Bộ có mùa hạ nóng và mưa nhiều, mùa đông lạnh và khô, thể hiện rõ đặc điểm có mùa đông lạnh của khí hậu nhiệt đới gió mùa.

Nhiệt độ không khí giảm trung bình 0,6°C mỗi khi lên cao 100 m, nên T_{\text{đỉnh}} = T_{\text{chân}} - 0{,}6 \times \dfrac{h}{100}. Ví dụ, chân núi 22°C, đỉnh cao 1.500 m: mức giảm là 0{,}6 \times 15 = 9°C, nhiệt độ ở đỉnh là 13°C.

Trạm ở vùng núi cao có nhiệt độ trung bình năm thấp hơn trạm ở vùng thấp, và chênh lệch có thể tính theo cùng quy tắc 0,6°C mỗi 100 m.

Nhiệt độ trung bình năm bằng trung bình cộng nhiệt độ của 12 tháng, không suy ra từ một hai tháng nóng nhất hay lạnh nhất. Không được ước đoán từ cảm nhận, vì con số tính từ bảng có thể khác xa giá trị ước lượng.

Biên độ nhiệt năm là A = T_{\max} - T_{\min}, tức hiệu giữa nhiệt độ trung bình tháng cao nhất và thấp nhất trong năm. Ví dụ, tháng cao nhất 26,5°C, thấp nhất 14,0°C thì biên độ là 12,5°C. Biên độ nhiệt ở Nam Bộ nhỏ hơn ở miền Bắc có mùa đông lạnh. Khi đề chỉ nêu một số tháng, biên độ chỉ tính trong các tháng đó, không phải biên độ cả năm; kết quả làm tròn theo yêu cầu, thường đến hàng phần mười.