Vị trí địa lí và lãnh thổ

Phạm vi lãnh thổ và vùng biển

Lãnh thổ Việt Nam gồm ba bộ phận: phần đất liền, vùng biển và vùng trời. Phạm vi lãnh thổ được xác định theo chủ quyền của Nhà nước, không chỉ là phần đất có người ở.

Vùng biển nước ta gồm các bộ phận có chế độ pháp lý khác nhau:

• Nội thủy — vùng nước nằm phía trong đường cơ sở, gồm vùng nước cảng, vịnh, cửa sông. Nội thủy có chế độ pháp lý như lãnh thổ trên đất liền, nên được xem như một phần lãnh thổ trên đất liền. Ví dụ: vùng nước trong cửa sông và vịnh ven bờ thuộc nội thủy.
• Lãnh hải — vùng biển có chủ quyền đầy đủ nhưng có chế độ pháp lý riêng, không được xem là lãnh thổ trên đất liền.
• Vùng tiếp giáp lãnh hải — quốc gia có quyền kiểm soát nhất định, không phải lãnh thổ.
• Thềm lục địa — phần đáy biển và lòng đất dưới đáy biển, quốc gia có quyền khai thác tài nguyên, không phải lãnh thổ trên đất liền.

Vùng biển nước ta là một bộ phận của Biển Đông, nằm ở rìa tây của Thái Bình Dương, có khí hậu nhiệt đới gió mùa và diện tích lớn hơn nhiều so với phần đất liền.

Biển Đông nằm trong khu vực nội chí tuyến nên nhận bức xạ Mặt Trời lớn quanh năm, nhiệt độ nước biển cao, bốc hơi mạnh nên độ muối khá lớn, đồng thời là điều kiện thuận lợi để hình thành bão và áp thấp nhiệt đới. Nhờ Biển Đông cung cấp hơi ẩm, khí hậu nóng ẩm và thực vật xanh tốt quanh năm.

Đường biên giới trên đất liền:

• Tiếp giáp ba nước — Trung Quốc ở phía bắc; Lào và Campuchia ở phía tây.
• Tỉnh giáp Trung Quốc — các tỉnh biên giới phía bắc gồm Quảng Ninh, Lạng Sơn, Cao Bằng, Hà Giang, Lào Cai và Lai Châu. Các tỉnh nằm sâu trong nội địa như Sơn La, Yên Bái, Hòa Bình, Phú Thọ không giáp Trung Quốc.
• Tỉnh vừa giáp biên giới vừa có biển — ở Tây Nam Bộ, Kiên Giang vừa giáp Campuchia trên đất liền, vừa có bờ biển thuộc Vịnh Thái Lan; An Giang và Đồng Tháp chỉ giáp Campuchia trên đất liền, còn Cà Mau không giáp Campuchia. Tương tự, Thanh Hóa có cả đường bờ biển và biên giới với Lào, còn Nam Định, Ninh Bình, Thái Bình chỉ có bờ biển.

Đơn vị hành chính:

• Tỉnh lị — thành phố đặt cơ quan hành chính cấp tỉnh. Việt Trì là tỉnh lị của Phú Thọ, không phải Vĩnh Yên hay Phủ Lý.
• Đảo thuộc tỉnh — đảo Phú Quốc, đảo lớn nhất nước ta, thuộc tỉnh Kiên Giang, không thuộc các tỉnh Cà Mau, Sóc Trăng hay Bạc Liêu.
• Diện tích tỉnh — so sánh diện tích tự nhiên phải dựa vào số liệu trong Atlat hoặc bảng thống kê, không suy đoán theo vị trí.

Tỉnh giáp Đông Nam Bộ: Bình Thuận giáp Đồng Nai và Bà Rịa - Vũng Tàu nên là tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ có ranh giới với Đông Nam Bộ. Ninh Thuận chỉ giáp Bình Thuận, Khánh Hòa và Lâm Đồng; Bình Định giáp Quảng Ngãi, Gia Lai và Phú Yên; Phú Yên không giáp Đông Nam Bộ.

Các phát biểu sai cần tránh: Việt Nam nằm ở phía đông bán đảo Đông Dương, không nằm ở trung tâm bán đảo; lãnh thổ nằm trong vùng nhiệt đới bán cầu Bắc và thuộc vùng nhiều thiên tai như bão, lũ, hạn hán.

Vị trí địa lí Việt Nam

Vị trí địa lí được xác định theo tọa độ địa lí (vĩ độ, kinh độ), vị trí so với bán cầu, các đường chí tuyến và khu vực xung quanh.

• Bán cầu — nước ta nằm ở bán cầu Đông và bán cầu Bắc, không nằm ở bán cầu Tây hay bán cầu Nam.
• Vùng nội chí tuyến — phần lớn lãnh thổ nằm giữa hai chí tuyến Bắc và Nam, khoảng từ 8°34′B đến 23°23′B. Nước ta không thuộc vùng ngoại chí tuyến.
• Ảnh hưởng của vị trí nội chí tuyến — góc nhập xạ của Mặt Trời lớn, nhận được lượng bức xạ dồi dào nên nhiệt độ cao và số giờ nắng nhiều quanh năm. Ngược lại, khoáng sản phong phú, đồng bằng rộng hay nhiều sông lớn chủ yếu do cấu trúc địa chất, quá trình bồi tụ và địa hình quyết định, không phải hệ quả trực tiếp của vị trí nội chí tuyến.
• Vị trí trong khu vực — nước ta nằm ở rìa đông bán đảo Đông Dương, tiếp giáp Biển Đông thuộc Thái Bình Dương, không nằm ở rìa đông Thái Bình Dương hay phía tây Ấn Độ Dương.
• Ý nghĩa — vị trí tiếp giáp biển và nằm trên đường giao thông quốc tế thuận lợi cho giao thương với các nước trong khu vực và thế giới.

Khi làm bài, cần phân biệt hệ quả của vị trí (khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, nắng nhiều, mưa theo mùa) với nguyên nhân của các yếu tố tự nhiên khác (địa hình, khoáng sản, sông ngòi).

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế lãnh thổ

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế lãnh thổ là sự thay đổi phân bố không gian của các hoạt động kinh tế. Biểu hiện rõ nhất là hình thành các vùng động lực phát triển kinh tế, như vùng kinh tế trọng điểm, khu kinh tế ven biển và các khu công nghiệp tập trung.

Phân biệt với các khái niệm gần nghĩa:

• Chuyển dịch cơ cấu ngành — thay đổi tỉ trọng các ngành trong tổng sản phẩm, không phải phân bố không gian.
• Chuyển dịch cơ cấu thành phần kinh tế — thay đổi vai trò của các thành phần kinh tế (nhà nước, tư nhân, đầu tư nước ngoài), không phải lãnh thổ.
• Lĩnh vực then chốt do Nhà nước quản lí — thuộc nội dung về thành phần kinh tế, không thuộc cơ cấu lãnh thổ.

Nguyên nhân chủ yếu quyết định hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo lãnh thổ theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa là chính sách phát triển phù hợp của Nhà nước, thu hút nhiều nguồn vốn đầu tư và cơ sở hạ tầng phát triển. Công nghệ mới, lao động, thị trường và việc phát huy thế mạnh từng vùng là điều kiện thuận lợi bổ trợ, nhưng không phải nguyên nhân quyết định.

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo ngành

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo ngành là sự thay đổi tỉ trọng của từng khu vực kinh tế (nông, lâm, thủy sản; công nghiệp và xây dựng; dịch vụ) trong tổng sản phẩm trong nước (GDP). Xu hướng chung của nước ta là giảm tỉ trọng nông, lâm, thủy sản, tăng tỉ trọng công nghiệp, xây dựng và dịch vụ.

Công thức tính tỉ trọng của một khu vực: \frac{\text{Giá trị khu vực}}{\text{GDP toàn nền kinh tế}} \times 100 (%)

Ví dụ minh họa: nếu GDP là 1000 tỉ đồng, giá trị khu vực công nghiệp và xây dựng là 300 tỉ đồng thì tỉ trọng là 30%. Khi tính, phải dùng GDP theo cùng một loại giá (giá hiện hành), và làm tròn theo yêu cầu đề bài, thường đến một chữ số thập phân.

Lưu ý: tỉ trọng công nghiệp và xây dựng tăng là biểu hiện của chuyển dịch theo ngành, không phải chuyển dịch cơ cấu lãnh thổ.

Phạm vi lãnh thổ và vùng biển

Lãnh thổ Việt Nam gồm vùng đất, vùng biển và vùng trời. Vùng biển và vùng trời được xác định theo Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển năm 1982 và Luật Biển Việt Nam (2012). Mốc chung để tính các vùng biển là đường cơ sở, từ đó đo ra phía ngoài biển.

Các vùng biển theo thứ tự từ đất liền ra khơi:

• Nội thủy — vùng nước nằm phía trong đường cơ sở, áp dụng pháp luật như trên đất liền. Đây là vùng thuộc chủ quyền hoàn toàn và đầy đủ của quốc gia ven biển.
• Lãnh hải — vùng biển rộng 12 hải lí tính từ đường cơ sở, nằm ngay ngoài nội thủy. Lãnh hải cũng thuộc chủ quyền đầy đủ của quốc gia, chỉ cho phép tàu nước ngoài qua lại theo quyền đi qua không gây hại. Điểm nằm trong khoảng 12 hải lí tính từ đường cơ sở thuộc lãnh hải.
• Vùng tiếp giáp lãnh hải — nằm liền ngoài lãnh hải và tính từ ranh giới ngoài của lãnh hải thêm 12 hải lí, nên tổng cộng tối đa 24 hải lí tính từ đường cơ sở. Trong vùng này, quốc gia chỉ có quyền kiểm soát để ngăn ngừa và xử lí vi phạm về hải quan, thuế, nhập cư, y tế; không có chủ quyền đầy đủ.
• Vùng đặc quyền kinh tế — tiếp liền lãnh hải, tính từ đường cơ sở rộng tối đa 200 hải lí. Quốc gia có quyền chủ quyền về thăm dò, khai thác, bảo tồn và quản lí tài nguyên thiên nhiên ở vùng nước, đáy biển và lòng đất dưới đáy; tàu nước ngoài vẫn được tự do hàng hải và hàng không.
• Thềm lục địa — phần đáy biển và lòng đất dưới đáy kéo dài từ đất liền, quốc gia chỉ có quyền chủ quyền về khai thác tài nguyên, không phải chủ quyền hoàn toàn. Thềm lục địa có thể kéo dài tới 350 hải lí trong những điều kiện nhất định.