Cho phép và cấm đoán

Mẫu ~te mo ii desu ka

Mẫu 「〜てもいいですか」(〜te mo ii desu ka, có được không ~?) được dùng để xin phép người đối diện trước khi thực hiện một hành động nào đó. Mẫu này thường được dùng ở công sở, cửa hàng và nơi công cộng.

Cách tạo thành:

• Chuyển động từ sang thể て形 (te-kei): 食べる(たべる, ăn) → 食べて(たべて); 書く(かく, viết) → 書いて(かいて); 帰る(かえる, về) → 帰って(かえって).
• Thêm 「も」: 食べても, 書いても, 帰っても.
• Thêm 「いいですか」: 「食べてもいいですか」(たべてもいいですか, tôi ăn có được không?).

Mẫu này chỉ gắn với thể て形. Thể từ điển, thể ない và thể た không thể ghép trực tiếp với 「〜てもいい」. Ví dụ, 開ける(あける, mở) phải chuyển thành 開けて trước, nên thành 「開けてもいいですか」(あけてもいいですか, tôi mở có được không?).

Câu trả lời cho lời xin phép thường là 「はい、どうぞ」(xin mời) hoặc 「はい、いいですよ」(vâng, được). Để từ chối, dùng mẫu cấm đoán 〜てはいけません (xem khái niệm tiếp theo).

Từ 「いい」 trong mẫu này mang nghĩa 'được' và bắt buộc phải có mặt làm vị ngữ. Các từ 悪い(わるい, xấu), 嫌(いや, không thích), hoặc 高い(たかい, đắt) không tạo nên nghĩa cho phép. Từ 「ほしい」(ほしい, muốn có) và 「みたい」(みたい, có vẻ như) cũng không thể thay thế 「いい」.

Hậu tố 「ですか」 biến câu thành câu hỏi. 「〜てもいいです」 không có か là câu nêu việc cho phép, thường là từ cấp trên nói với cấp dưới. Ví dụ 「ここで電話をかけてもいいですか」(ここででんわをかけてもいいですか, tôi gọi điện ở đây có được không?) là lời xin phép, còn 「〜てもいいです」 là sự cho phép. Câu chỉ kết thúc bằng 「ですか」 hoặc dùng 「ありますか」(ありますか, có không?) không hỏi xin phép.

Tiểu từ 「も」 là bộ phận cố định của mẫu 〜ても. Tiểu từ 「は」, 「が」, hoặc 「に」 không thuộc mẫu này.

Xin phép cấp trên cũng dùng mẫu này một cách lịch sự, ví dụ 「資料を確認してもいいですか」(しりょうをかくにんしてもいいですか, tôi kiểm tra tài liệu có được không?). Từ 確認(かくにん, xác nhận) phù hợp khi xin phép kiểm tra lại điều gì đó. Để xin phép về sớm, dùng 「早く帰ってもいいですか」(はやくかえってもいいですか, tôi về sớm có được không?). 「帰りましょうか」(かえりましょうか, chúng ta về nhé?) là lời rủ rê, và 「帰らないでください」(かえらないでください, xin đừng về) là lời cấm, không phải xin phép. Dạng 「撮れる」(とれる, có thể chụp) là thể khả năng diễn tả năng lực, và 「撮らない」 là thể phủ định, nên cả hai đều không dùng trong mẫu xin phép.

Phân biệt với các mẫu khác:

• 「〜てから」 (sau khi ~) diễn tả trình tự hành động, không phải xin phép. Ví dụ 「食べてから」(たべてから, sau khi ăn).
• 「〜なくてもいい」 (không cần ~) diễn tả việc gì đó không bắt buộc phải làm. Ví dụ 「書かなくてもいいです」(かかなくてもいいです, không cần viết).
• 「〜ないでください」 (xin đừng ~) là yêu cầu cấm, và 「〜たら」 (nếu đã ~) là điều kiện. Cả hai đều không phải mẫu xin phép.
• 「〜てはいけませんか」 hỏi xem một hành động có bị cấm không (chẳng phải là không được sao?), và 「〜ましょうか」 là lời đề nghị. Cả hai đều khác với 「〜てもいいですか」.

Mẫu ~te wa ikemasen

Mẫu 「〜てはいけません」(〜te wa ikemasen, không được ~) được dùng để diễn đạt sự cấm đoán. Cấu trúc là động từ ở dạng て + 「はいけません」. Mặc dù được viết là は, mẫu này được đọc là wa. Dạng thân mật là 「〜てはいけない」. Mẫu này thường được dùng trong nội quy nơi công cộng và để từ chối dứt khoát một yêu cầu xin phép.