Cách diễn đạt cho-nhận, thể sai khiến và thể bị động

〜(さ)せられる (使役受身) — Thể sai khiến bị động

Thể 〜(さ)せられる (使役受身(しえきうけみ), thể sai khiến bị động) được dùng khi chủ ngữ thực hiện một hành động không phải theo ý muốn của mình mà vì bị người khác sai bảo hoặc ép buộc. Đối tượng ép buộc được đánh dấu bằng trợ từ 「に」, ví dụ 先生に(せんせいに, bởi thầy giáo) hoặc 母に(ははに, bởi mẹ). Ý nghĩa hầu như luôn đi kèm với thể này là sự miễn cưỡng, gánh nặng, hoặc cảm giác không thích của người nói. Các cụm chỉ thời gian như 一時間も(いちじかんも, suốt một tiếng đồng hồ) thường được dùng để nhấn mạnh hành động đó nặng nề đến mức nào đối với người nói.

Cách chia:

• Động từ nhóm I (五段, godan): đổi âm cuối của dạng từ điển thành âm -a rồi thêm せられる. Với động từ không kết thúc bằng -す, せられる có thể rút gọn thành される. Ví dụ: 書く → 書かされる(かかされる, bị ép viết); 持つ → 持たされる(もたされる, bị bắt cầm/mang); 話す → 話させられる(はなさせられる, bị ép nói).
• Động từ nhóm II (一段, ichidan): bỏ る rồi thêm させられる. Ví dụ: 食べる → 食べさせられる(たべさせられる, bị ép ăn).
• Động từ bất quy tắc: する → させられる; 来る → 来させられる(こさせられる, bị ép đến).
• Dạng 連用形(れんようけい, dạng liên dụng) 「させられ」 được dùng trước ました hoặc trước liên từ 〜て. Ví dụ: 「会議で課長に新しい企画を説明させられました」 (tôi bị ép phải giải thích kế hoạch mới cho trưởng phòng trong cuộc họp).
• Với động từ 五段 như 「作らされる(つくらされる, bị ép làm)」, thể sai khiến 作らせる được chuyển thành thể bị động 作らされる, nên 作ら được theo sau bởi され rồi ました.

Khác biệt với các thể khác:

• 〜させる (使役, sai khiến): chủ ngữ sai bảo người khác làm việc gì đó. Ví dụ: 「子どもに部屋を掃除させた」 (tôi bảo con dọn phòng). Thể này không phù hợp khi chính người nói là người bị ép, vì chủ ngữ của câu là người ra lệnh.
• 〜される (bị động thông thường): chủ ngữ chỉ tiếp nhận hành động mà không mang nghĩa bị sai bảo. Thể này không cho biết ai là người ép buộc, nên thường không phù hợp khi có 〜に chỉ người gây ra sự ép buộc.
• 〜させてもらう / 〜させてくれる: chủ ngữ nhận được sự cho phép hoặc cơ hội. Sắc thái của thể này mang tính tích cực và trái ngược với sự miễn cưỡng.

Một số cách nói thường gặp:

• 練習させられる(れんしゅうさせられる, bị ép luyện tập) và 掃除させられる(そうじさせられる, bị bắt dọn dẹp) thường được dùng cho công việc thường ngày mà người nói không thích.
• 自己紹介させられる(じこしょうかいさせられる, bị bắt tự giới thiệu) được dùng khi ai đó bị yêu cầu xuất hiện trước nhiều người.
• 代わりに〜させられる(かわりに, thay cho) diễn tả việc ai đó buộc phải làm công việc của người khác do hoàn cảnh.
• 残業させられる(ざんぎょうさせられる, bị ép làm thêm giờ) và 持たされる(もたされる, bị bắt cầm/mang) thường đi với 〜て để diễn tả kết quả, ví dụ 〜て足が痛くなった (...nên chân bị đau).

Vị trí trợ từ: trong câu với 〜させられる, 「に」 đánh dấu đối tượng ép buộc được đặt trước vị ngữ, ví dụ 上司に(じょうしに, bởi cấp trên) ngay trước 残業させられた.

Các trạng từ hồi tưởng như 今では(いまでは, bây giờ) hoặc 〜ものだ (thói quen ngày xưa) cũng thường xuất hiện cùng thể quá khứ 〜させられた để kể lại trải nghiệm bị ép buộc thời thơ ấu.